Jelineks aanklacht blijft steken in clichés

THEATER

Thalia Theater/ Holland Festival Die Schutzbefohlenen *

Eindelijk een verfrissend onorthodoxe kijk op de vluchtelingenproblematiek. Eentje die de eraan verkleefde zieligheid zou overstijgen. Als dat iemand is toevertrouwd, dan wel de Oostenrijkse schrijfster Elfriede Jelinek (1946). Die kan immers in een, als altijd, langs tal van associaties voortstromende tekst de diepte van achtergronden, uitwassen, historische en menselijke context induiken.

Onnavolgbaar? Geregisseerd door Nicolas Stemann hoefde je daar niet bang voor te zijn. Op het Holland Festival zeven jaar geleden, bijvoorbeeld, had hij met Jelineks 'Babel' al met schwung getoond verbazend heldere verbanden te kunnen leggen. En beeldend te kunnen balanceren tussen rauwe realiteit en nietsontzienende zelfspot.

Dacht ik allemaal tevoren. De titel 'Die Schutzbefohlenen' ('De beschermelingen') had me moeten waarschuwen. Als variant op de Duitse titel 'Die Schutzflehenden' van Aischylos' tragedie ('De smekelingen') wijst die nogal voorspelbaar in de richting van een klaagzang. Een mooi verklankte elegie, dat zeker. Jelinek is een taalvirtuoos die fraai met begrippen kan spelen en paradoxen oproepen. Ongehoord dat asielzoekers ongehoord blijven.

Op zulke momenten veer je even op, maar uitsluitend op je even gestreelde taalgevoel. Verder is 'Die Schutzbefohlenen' vooral een lawine aan woorden, die niets nieuws vertellen. Het stuk gaat niet aan Europese, Afrikaanse of welke grenzen dan ook voorbij. Het blijft steken in de bekende aanklacht tegen Fort Europa.

Alsof het zo simpel is. En als telkens dezelfde jammer van de vluchteling, wiens familie de keel is doorgesneden en die nu alleen is, weerklinkt, begint het allengs al te zeer op een jeremiade te lijken. De door de regisseur ter plekke opgetrommelde asielzoekers, die het geheel authenticiteit moeten verlenen, krijgen daardoor geen gezicht. Ze worden eerder sneu.

Eigenlijk is er maar één mooie regievondst. Dat de vaste acteurs met het script in de hand spelen, zegt veel over papieren die vluchtelingen niet hebben, maar waar ze wel steeds mee te maken krijgen. Andere beelden, zoals een hoog hek van prikkeldraad, trainingspakken met dichtgeritste capuchons zijn te cliché.

"We kunnen jullie niet helpen, we moeten jullie spelen." Dit zinnetje, aan de smekend op de acteurs toelopende groep gezegd, mag misschien nog even op dodelijke machteloosheid wijzen. Maar als even later het publiek zijn schuldgevoel mag afkopen met, na afloop, in opgehouden rokken geworpen geld, voel ik woede over zoveel oppervlakkigheid en gemakzucht opborrelen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden