Jeffersons verlichte evangelie

De Amerikaanse president Thomas Jefferson, die ook filosoof was, stelde zijn eigen verhaal van Jezus samen. Die tekst is nu in het Nederlands vertaald.

Er was een tijd dat Sadije Bunjaku (32) en Thomas Heij (26) ongeveer net zo veel over Thomas Jefferson wisten als u en ik. Dat hij president is geweest van de Verenigde Staten was hun bekend en misschien ook wel dat hij op een Amerikaans bankbiljet staat, maar dat was het dan ook wel zo'n beetje. Tot ze van iemand hoorden over een Bijbel waar al het geweld uit verwijderd zou zijn. Auteur: Thomas Jefferson.

Heij ging op onderzoek en het bleek anders te liggen. Er bestond inderdaad een Jefferson Bijbel, maar het geweld zat er nog wel degelijk in. Wel waren alle wonderen en wonderbaarlijke genezingen verdwenen, net als de engelen en de onbevlekte ontvangenis. Bovendien bleek Jefferson ook nog eens filosoof te zijn. Een aangename verrassing voor Bunjaku (werkzaam bij de The School of Life van de Engelse filosoof Alain de Boton) en Heij, zelf ook filosoof. Hun interesse was gewekt.

Thomas Jefferson (1743-1826), auteur van de Onafhankelijkheidsverklaring en de derde president van de Verenigde Staten, was al flink op leeftijd toen hij begon met het maken van een klein boekje. Met een scherp mes sneed hij uit de vier evangeliën de passages die hij waardevol achtte en plakte die fragmenten achter elkaar. In 1820 liet hij het binden in rood leer en noemde het 'The Life and Morals of Jesus of Nazareth'. Hij las er vaak in. Een paar vrienden waren op de hoogte van zijn versie van het Nieuwe Testament (hij had een hekel aan de God van het Oude Testament dus dat liet hij in zijn geheel weg) maar voor de rest moest de Jefferson Bijbel een goed bewaard geheim blijven. Een oud-president van de Verenigde Staten die zijn eigen Bijbel maakte waarin Jezus van al zijn goddelijkheid was beroofd, zou een groot schandaal tot gevolg hebben.

Na zijn dood liet Jefferson zijn gestripte Bijbel na aan zijn dochter en bleef het geheim in stand, totdat een zekere Cyrus Adler het in 1895 opspoorde en aankocht voor het National Museum (het tegenwoordige Smithsonian Institute).

Daar heeft het nu een ereplaats en zo'n tweehonderd jaar nadat Jefferson met zijn plak- en knipwerk begon, ligt er nu een Nederlandse vertaling met een inleiding van Bunjaku en Heij. Als extra service staat naast de tekst van Jefferson precies wat hij allemaal wegliet. Heij: "Het is echt een verlichtingstekst. We laten ook zien hoe hij is beïnvloed door verlichtingsfilosofen als Thomas Paine en Joseph Priestley, en ook John Locke. Hij wilde weten hoe de wetenschappelijke vooruitgang gecombineerd kon worden met alles uit de Bijbel dat hij waardevol vond. Maar dan moest er eerst wel een hoop uit."

Voor wie is deze vertaling bedoeld?

Heij: "Voor iedereen die weinig weet van Jefferson, Amerika en de Bijbel. Veel ongelovige filosofen hebben een beetje schrik van de Bijbel. Het mooie is dat Jefferson het leven van Jezus heeft teruggebracht tot een klassiek filosofische tekst, in plaats van een heilig boek. Ik zou zeggen dat het ook een mooie instap is voor iedereen die wil weten wat de Bijbel is."

Begrijpen jullie dat Jefferson al die wonderen heeft weggelaten?

Bunjaku: "Ik begrijp de neiging wel. Er is een soort van onoverbrugbaar gat tussen iemand die wel in God gelooft en iemand die dat niet doet. En dat heeft consequenties."

"Misschien is het wel een gat tussen mensen die vinden dat je niet aan zo'n tekst moet gaan rommelen en degenen die vinden dat je vrij bent om ermee te doen wat je wil."

Bunjaku: "Jefferson geloofde wel in God, maar geloofde niet dat Hij de Bijbel had geschreven. Voor hem vielen die ingrepen dus wel te rijmen."

Je blijft toch ook van de Nachtwacht af? Je kunt toch niet zeggen: er staan te veel mensen op, we witten er gewoon een paar weg?

Bunjaku: "Je moet het veel meer beschouwen als een poster van de Nachtwacht, waar je een eigen collage van maakt." Heij: "Zo'n schilderij, of in dit geval de Bijbel, heeft pas waarde als je er zelf mee aan de slag gaat. Je kunt het wel blijven vereren, maar het mooie van Jefferson is dat hij met de net ontdekte rede, met dat verlichtingsdenken, die tekst te lijf gaat en dan blijft de kern over. Het resultaat is dat ik wel overtuigd ben geraakt van de moraal van Jezus. Het feit dat Jefferson de kernboodschap van het christendom ziet in broederschap en naastenliefde, vind ik heel sterk."

Draaft Jefferson niet door? Hij eindigt plotsklaps met de kruisdood van Jezus en citeert dan Matteüs 27: 'En rolden een grote steen voor de ingang van de graftombe, en vertrokken'. Niks opstanding, niks overwinning op de dood. Toch zo'n beetje de kern van het christelijk geloof.

Bunjaku: "Dat met die graftombe, is juist mijn favoriete zin."

Als je dat weglaat, wat blijft er dan over van de evangeliën?

"Volgens Jefferson hebben we die opstanding niet nodig om Jezus' boodschap waardevol te maken. Sterker nog: hij zou het idioot vinden als je een wonder nodig had om te bewijzen dat het goed is om iemand te helpen. Dat is het hele punt. Hij hoeft niet terug te keren om te bevestigen dat het goed is wat hij heeft gedaan. Dat moet blijken uit de dingen die hij heeft gezegd. Jezus was een sublieme, morele leraar. Al die wonderen - volgens Jefferson verzinsels van de evangelisten - zouden de boel alleen maar vervuilen."

Wat zeg je tegen christenen die zeggen: 'Schande! Je moet van het Woord van God afblijven'?

Heij: "Ik heb me afgevraagd of ik zo zou reageren als iemand stukken uit Plato zou knippen. Ik zou dat wel van een slechte smaak vinden getuigen, maar ik zou er niet heel lang van wakker liggen."

Bunjaku: "Christenen hebben zelf ook in de Bijbel zitten knippen. In Nicea en later ook nog in Dordrecht."

Heij: "Wijzelf geloven niet - en ook Jefferson heeft ons niet kunnen bekeren - maar mijn grootouders zijn wel gelovig en lezen elke dag in de Bijbel. Ik twijfel nog of ik ze het boek zal geven. Ik ben zeer op ze gesteld en ben toch bang dat ze er aanstoot aan zullen nemen. Maar we hebben er zelf geen stukken uitgeknipt."

Bunjaku (lachend): "Dat is onze redding."

Thomas Jefferson, De Jefferson Bijbel, Het leven en de morele lessen van Jezus van Nazaret. Vertaald en ingeleid door Sadije Bunjaku en Thomas Heij, ISVW Uitgevers.

Twee passages vergeleken:

Matteus 19

Jefferson Bijbel

1. En het gebeurde dat, toen Jezus uitgesproken was, hij vertrok uit Galilea, en over de Jordaan aankwam op de kusten van Judea.

2. En grote menigten volgden hem,

3. De farizeeërs kwamen ook naar hem, stelden hem op de proef en zeiden tegen hem, Is het wettig voor een man om zijn vrouw weg te doen om enige reden.

Nieuwe Bijbelvertaling

1. Nadat Jezus deze rede had uitgesproken, verliet hij Galilea en ging hij langs de overkant van de Jordaan naar Judea.

2. Grote massa's mensen volgden hem, en hij genas hen ter plekke.

3. Toen kwamen er Farizeeën op hem af om hem op de proef te stellen. Ze vroegen: "Mag een man een vrouw om willekeurig welke reden verstoten?"

Lucas 14

Jefferson Bijbel

3. En Jezus, antwoordde aan de wetgeleerden en farizeeërs, Is het wettelijk om te genezen op de sabbatdag?

4. En zij hielden zich stil.

Nieuwe Bijbelvertaling

3. Jezus vroeg aan de wetgeleerden en de Farizeeën: 'Is het toegestaan hem op de sabbat te genezen of niet?'

4. Maar ze zwegen. Hij pakte de man bij de hand, genas hem en stuurde hem weg.

Knippen en plakken in de Bijbel

Jefferson is lang niet de enige die zich waagde aan een revisie van de Bijbel. Tussen 1846 en 1849 schreef Charles Dickens 'The Life of Our Lord', een kinderboek over Jezus, waaruit hij aan zijn kinderen voorlas. Ook dit boek mocht tijdens zijn leven niet worden gepubliceerd. In 1883 volgde de Russische schrijver Leo Tolstoj. Net als Jefferson zette hij fragmenten uit de evangeliën naast elkaar en maakte er een lopend verhaal van. Hij loofde Jezus als mens en bekritiseerde de kerk.

In Nederland vertelde dominee Nico ter Linden de Bijbel (Oude en Nieuwe Testament) op geheel eigen wijze na in zes boeken met de titel 'Het verhaal gaat'. Ook hij twijfelde aan de evangelisten. Mattheüs zou de onbevlekte ontvangenis uit zijn duim hebben gezogen, de opstanding was een visioen en ook Ter Linden moest niet veel hebben van Jezus' wonderen.

Er was nogal wat kritiek op zijn aanpak, maar de boeken vlogen de winkel uit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden