'Je ziet dat we een catastrofe niet geheim houden'/'Telegram over planetoïde was een goede les'

Zarah Leander! 't Is niet om het een of ander...

BAS DEN HOND

Een nacht of twee per maand is het weer raak in het Stewart Observatorium op Kitt Peak in Arizona. Tom Gehrels neemt waar. Zonder de last van een gehoor dat hem verstaat laat hij onnette studenten- en soldatenliederen schallen door de koepel op de berg.

...Maar de ene bil en de andre bil die lijken op malkander!

Dat liedje is blijven hangen sinds hij in Leiden sterrenkunde ging studeren, in 1948. Gehrels (van 1925) was voor die tijd soldaat in Indië geweest, vertelt hij in zijn autobiografie On the Glassy Sea (AIP, 1988) en daarvoor infiltrant in bezet gebied, na een ontsnapping via bevrijd Zuid-Nederland en Frankrijk. En dáárvoor was hij een middelbare scholier in Baarn die in zijn vrije tijd zetwerk deed voor het illegale Trouw.

De astronoom Gehrels was al even tegendraads als de scholier of de soldaat: eenmaal afgestudeerd koos hij voor een van de minst modieuze onderwerpen in zijn tijd: het stof, de rotsblokken en de mini-planeten die rondvliegen in het voortuintje van de sterrenkunde, het zonnestelsel.

Om vijf uur 's ochtends, zíín tijd, neemt hij vrolijk de telefoon op in zijn kantoor op het Lunar and planetary laboratory van de universiteit van Arizona in Tucson, waar hij sinds 1961 aan verbonden is. Hij heeft weinig anders gedaan dan bellen sinds vorige week woensdagavond bekend werd dat een planetoïde, '1997 XF11', over dertig jaar gevaarlijk dicht langs de aarde zou schieten. Het hemellichaam werd namelijk ontdekt door Jim Scotti van Spacewatch, het door Gehrels opgezette project dat elke nacht die donker genoeg is speurt naar onontdekte planetoïden en kometen. Omdat die gevaarlijk kunnen zijn.

Van 1997 XF11 kan dat inmiddels niet meer gezegd worden. Het hemellichaam, zoals de naam al aanduidt in 1997 ontdekt, is een tijdlang gevolgd, en de baan die uit die verschillende waarnemingen volgde leek het zo angstig dicht bij de aarde te brengen dat woensdagavond een 'astronomisch telegram' werd uitgegeven, dat meteen als persbericht naar de media werd gestuurd. De bedoeling van zo'n telegram is, dat andere sterrenkundigen het ontdekte object ook gaan waarnemen of, en dat maakt in dit geval het grote verschil, het gaan opzoeken op oude opnamen waarop het tot dan toe niet was opgevallen. Dat laatste lukte: gegevens van enkele jaren terug van het Jet Propulsion Laboratory van de Nasa maakten een nieuwe berekening van de baan mogelijk, en daardoor werd de geschatte dichtste naderingsafstand een stuk groter: een miljoen kilometer.

De eerdere berichten gingen nog uit van 45000 kilometer. Die passeerafstand wordt gerekend ten opzichte van het middelpunt van de aarde en de aarde zelf heeft een straal van 6000 kilometer. Gezien de onnauwkeurigheid die aan zo'n baanberekening kleeft, was die 45000 kilometer dus niet echt geruststellend.

Gehrels: “Wij hebben hier direct al gezegd dat die schatting van de nabijheid heel voorlopig was. Dat is de belangrijkste reden dat we het niet zo verstandig vond en van Brian Marsden van het International Minor Planets Center om er al mee naar de pers te gaan. Ik zal hem daar binnenkort, als we een keer rustig kunnen lunchen, nog wel eens op aanspreken. Maar nu niet, de arme man krijgt al van de hele wereld op zijn kop.”

“Aan de andere kant: ook al zal dit ding ons niet treffen, het bewijst wel dat het gevaar reëel is! Ik houd altijd aan dat voor iedereen de kans dat tijdens zijn leven een hemellichaam met een doorsnee van een kilometer de aarde treft, een op de vijfduizend is. Dan ga je er vermoedelijk ook dood aan, want een kilometer dat is ongeveer de ondergrens voor een wereldwijde ramp. Als ik een lezing geef, vraag ik altijd aan mijn gehoor: wat denken jullie zelf van die kans? Meestal is de schatting dan één op een miljoen of zo. En als ik dan zeg dat het een op de vijfduizend is, worden ze behoorlijk bezorgd. Bij deze werd in eerste instantie de kans dat hij de aarde zou treffen op een op duizend geschat.”

“Mensen zijn nu misschien wel een beetje bang geworden. Maar goed, dat is niets vergeleken bij de nieuwe film van Spielberg die hierover gaat. Ik heb van mensen die hem al hebben gezien, begrepen dat dat echt gruwelijke horror is. Maar dat is een inslag ook, ongetwijfeld.”

“Dit is dus een goede les. Om te beginnen voor Brian Marsden, dat hij zulk nieuws in het allereerste stadium alleen naar collega's moet sturen. Maar aan de andere kant had dit persbericht ook wel weer een belangrijk voordeel: mensen vragen ons altijd of we, als we werkelijk een catastrofe zien aankomen, het geheim zullen houden. Wel, je hebt nu gezien dat we dat niet doen!”

Al die aandacht voor Spacewatch komt Gehrels niet slecht uit. Ook al is hij sinds een paar jaar niet meer de leider van het project. “Dat is mijn eigen beslissing geweest, ze oefenen hier totaal geen druk op je uit om met pensioen te gaan. Ik heb de afgelopen jaren wat artikelen over Spacewatch geschreven, en ik doe wat theoretisch onderzoek aan de levensloop van sterren. Ik wil weer eens wat anders. Maar dat waarnemen blijf ik doen, het is zo leuk.”

Vorig jaar nam Spacewatch een nieuwe, grotere telescoop in gebruik, grotendeels betaald door de giften waarvoor Gehrels consequent iedereen aanklampt die hij maar ontmoet. Nu wil hij de oude 36-inch telescoop die tot dan toe gebruikt werd, aanpassen om uitsluitend te zoeken naar de grootste, potentieel gevaarlijkste hemellichamen. “Er zijn nieuwe, lichtgevoeliger detectoren beschikbaar. En door alleen te kijken naar objecten van meer dan een halve kilometer doorsnee, kun je met heel korte opnametijden toe, en dus heel veel opnamen maken. Zo kun je tien keer zo effectief zoeken als voorheen. Ik heb al een challenge grant: er liggen driehonderdduizend dollar voor ons klaar als ik hetzelfde bedrag elders vind. Dus als jij nog iemand in Nederland weet die dat geld heeft liggen, stuur hem dan naar mij toe?”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden