Je zal maar kind zijn in deze tijd

Het onderwijs is een achtbaan. Er wordt al decennia eindeloos aan gesleuteld, ingrijpend of cosmetisch. Het doel was drieledig: gelijke kansen scheppen voor iedereen, zoveel mogelijk mensen een zo hoog mogelijke opleiding gunnen en de kosten in de hand houden. Al de onderwijsvernieuwingen die na de oorlog in gang werden gezet, hadden tot doel het aloude standenonderwijs te vervangen door een modern, dynamisch systeem dat aan de eisen van de hoogontwikkelde industriële samenleving en diensteneconomie tegemoet zou komen. Talent werd bepalend voor je toekomst, niet je afkomst.

Dat is mooi maar ook problematisch. Op een bepaald moment is al het talent dat onder het oude systeem ongebruikt zou blijven in het nieuwe systeem aan bod gekomen. Gelijke kansen leiden ertoe dat niemand onderpresteert of onopgemerkt blijft. Dat is ook voor een groot deel gelukt. Maar lukt het nog steeds? In de praktijk valt het tegen.

Het tweede deel van het doel: zo hoog mogelijk opleiden, ging uit van de veronderstelling dat vmbo minder was dan havo en dat weer minder dan vwo en gymnasium. Het aanzien van een beroepsopleiding daalde. Er ontstond een run op gymnasia. Nu is intelligentie steeds op dezelfde wijze gespreid over de bevolking. Niet iedereen kan dus het hoogste aan. Om toch het doel te halen en iedereen tevreden te stellen, werden de eisen voor de verschillende schooltypen naar beneden bijgesteld. Maar dat kun je niet eindeloos blijven doen zonder aan kwaliteit in te boeten.

Het derde deel van het doel, de kosten in de hand houden, was moeilijk, omdat een hogere opleiding langer duurt en dus kostbaarder is. Aan stapelen werd een eind gemaakt en dus aan de mogelijkheid steeds hoger te reiken. Veel hervormingen waren verkapte bezuinigingen. Doelen in conflict met elkaar.

In een maatschappij waar gelijke kansen heersen hebben laagopgeleide ouders waarschijnlijk een lager IQ dan de anderen. Ze krijgen statistisch gesproken kinderen met ongeveer eenzelfde intelligentie. Bij hoogopgeleiden idem dito. Natuurlijk niet voor 100 procent. Er zullen altijd kinderen van laagopgeleide ouders zijn, die qua intelligentie een stuk hoger uitkomen en kinderen van hoogopgeleide ouders die grote moeite hebben mee te komen. Maar in een onpartijdig systeem van gelijke kansen horen die allen op de hun toekomende plek te vallen. Maar ja, idealen zijn beter dan de samenleving zelf, die helemaal niet zo gelijk of zo rechtvaardig is als we hopen.

Twee rapporten hebben ons de afgelopen week opgeschrikt: intelligente kinderen van laagopgeleide ouders worden lager ingeschat dan hun equivalenten van hoogopgeleide ouders. Dat komt doordat de school geen rekening houdt met de afwijking van de statistiek. Het is alsof het aloude standenonderwijs met zijn segregatie nog altijd een rol speelt in de geest van de leraar. Fatima is de dochter van een half analfabete staalwalser, die tien voor taal zal wel een toevalstreffer zijn, ze is vast veel gelukkiger op het vmbo dan op de havo. Het betrekkelijk subjectieve oordeel van de leraar gaat boven het feitelijke oordeel van een cijfer. De betreurde onderwijssocioloog Jaap Dronkers was een groot voorstander van meetbare resultaten bij leerlingen en huiverig voor de zelfontplooiingstrend als kernwaarde van het onderwijs. Zelfontplooiing en alles wat daarmee te maken heeft, is vooral bereikbaar voor kinderen van hoogopgeleide ouders met thuis behoorlijk wat cultureel kapitaal.

Het tweede rapport gaat over het nieuwe leenstelsel voor vervolgopleidingen, waarbij studenten een flinke schuld opbouwen zonder dat ze zeker zijn van werk. Dat is voor studenten met laagopgeleide ouders een reden om niet te gaan studeren. Dat heeft niets te maken met gelijke kansen, want die hebben ze, maar meer te maken met cultureel kapitaal. Laagopgeleide ouders hebben geen ruimte om bij te springen en mijden liever het risico dat beter bedeelden wel durven nemen.

Aan de andere kant is een hoge opleiding van ouders ook geen garantie voor succes. De frustratie bij kinderen die niet voldoen aan de torenhoge verwachtingen van hoogopgeleide ouders is geen prettige bagage voor de rest van je leven.

Je zal maar kind zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden