Interview

'Je wordt liefdevoller door te mediteren op het lijden van anderen'

'Chagrijnige mensen zitten vast in de kleine benauwde bubbel van hun ego.' Beeld Maartje Geels

De boeddhistische monnik Matthieu Ricard bepleit het altruïsme, door te mediteren op het lijden van anderen. 'Als je dat elke dag doet, zul je een liefdevoller persoon worden.'

Als de monnik maandag om half tien zijn hotel aan de Amsterdamse Herengracht verlaat, is het net gestopt met sneeuwen. Nou ja, sneeuwen. Natte, papperige vlokken waren het, die waterplassen vormden zodra ze de stoepstenen raakten. Monter, de armen ontbloot, stapt Matthieu Ricard (68) de stad in voor een ochtendwandeling. Zijn rode pij een vlekje kleur in het grauw van de stad. Hij is wel wat ontberingen gewend, zegt hij. "Ik heb vijftig jaar in de Himalaya gewoond."

Ze noemen u de gelukkigste mens op aarde.
"Haha, een journalist heeft dat ooit bedacht, zomaar, en nu zegt iedereen het hem na. Slaat natuurlijk nergens op. De BBC filmde ooit hoe ik een heuvel in Nepal afdaalde. En dan hoor je de voice-over zeggen: 'Misschien is dit wel de gelukkigste mens op aarde'."

Ik dacht dat het ook wetenschappelijk bewezen was?
"Nee hoor. Het klopt dat ik heb meegewerkt aan een onderzoek naar de effecten van meditatie op het brein. Maar dat was niet om te achterhalen wie er nou het gelukkigst was. Wel bleek dat wanneer ik mediteerde op compassie die delen in mijn hersenen oplichtten waar de positieve emoties zetelen. Grappig hè?"

Hoe doe je dat, mediteren op compassie?
"Mediteren is niet: 'je hoofd leegmaken'. That's stupid. Meditatie is het trainen van de geest, niet het leegmaken ervan. Je oefenent je empathische vermogens door je zo goed mogelijk in te leven in een willekeurige persoon die lijdt en je dan voor te stellen dat je dat lijden vermindert. Als je dat elke dag doet, zul je een liefdevoller persoon worden."

Neurologisch onderzoek leert dat het brein kneedbaar is, schrijft Ricard in zijn boek 'Altruïsme', dat nu in de Nederlandse boekwinkels ligt. Dat geeft de boeddhist moed. Het boek ademt optimisme: je kunt jezelf veranderen, de mens is niet gedoemd een wolf voor zijn medemens te zijn.

"Als ik zo over straat loop", zegt Ricard, terwijl we de Singel oplopen, "probeer ik voor iedereen die in mijn aandachtsveld komt te denken: 'moge deze persoon vrij van lijden zijn'. Wat is er mooier dan wakker worden, je ogen te openen en tegen jezelf te zeggen: 'moge wat ik vandaag doe het geluk van anderen bevorderen en hun lijden verlichten'. Dat is als parfum opdoen die de hele dag lekker blijft ruiken. Je kijkt naar de lucht en voelt je één met alles. Geen hippie-gedoe hoor, maar als je beseft dat alles met alles verbonden is, krijgt je een gevoel van belonging."

Toen ik vanochtend wakker werd, voelde ik me chagrijnig. Naar de lucht kijken hielp niet. Alles was nat en grijs.
"Chagrijnige mensen zitten vast in de kleine benauwde bubbel van hun ego."

Dank u.
"Maar u werd niet wakker met de gedachte: laat ik eens gaan lijden vandaag."

Nee, dat niet.
"Kijk om u heen! Ziet u die mensen daar, bij de brug? Willen zij lijden? Wie wil er nu pijn hebben? Niemand! Dat verlangen delen we allemaal. En als ik zelf pijn wens te vermijden, waarom zou ik dat voor anderen dan ook niet wensen?"

Ja oké, natuurlijk wens ik voorbijgangers niets akeligs toe. Maar ik sta ze ook niet in gedachten te zegenen. Ze laten me onverschillig. Leven en laten leven.
"Ik snap dat u denkt: met die levenshouding berokken je de ander in ieder geval geen schade, dus wat is er mis mee? Maar u bent veel beter dan dat. U bent tot meer in staat. 'Leven en laten leven' - luiheid is het."

Is het niet juist goed om jezelf een beetje te beperken? Ik vind het al moeilijk genoeg om één mens echt lief te hebben.
"Dan doet u net alsof liefde een soort cake is. Een cake is na een paar plakjes op, maar zo werkt dat bij liefde toch niet? Veel mensen handelen alsof ze maar een beperkte voorraad liefde hebben en ze dus heel zorgvuldig moeten kiezen aan wie ze die geven. Dat is onzin. Sterker nog, als je er zo over denkt en tegen jezelf zegt: 'laat ik mijn liefde beperken tot die ene persoon', dan vermindert de kwaliteit van je liefde - en zul je ook die uitverkoren persoon tekort doen.

"Vorig jaar schreef ik een boek over hoe verschrikkelijk het is dat wij dieren als dingen behandelen en ze bij miljoenen vermoorden om op te eten. Mensen werden boos op me. Ze zeiden: 'zijn er geen urgentere zaken waar u zich druk over zou moeten maken, zoals de oorlog in Syrië?' Dat vond ik zo'n gek verwijt, alsof liefde voor het een ten koste gaat van liefde voor het andere. Helpt het de mensen in Syrië dan als wij hier dieren blijven slachten?"

Hij staat even stil. "Iemand die dicht bij de zon woont zal meer licht krijgen dan iemand die ver in het noorden woont. Maar dat is niet omdat de zon denkt: 'ik heb maar zo en zo veel stralen, laat ik me beperken tot het verwarmen van slechts een paar mensen'. Wees gul als de zon. Dan zal iedereen die in je buurt komt warmte voelen."

"Hi!" Er stopt een elektrisch car2go-autootje. Een lange man stapt uit en groet de monnik uitbundig. "We hebben elkaar gesproken bij een Ted-lezing!" Ricard lijkt zich daar niet veel van te herinneren maar glimlacht welwillend. "Onze folder is net klaar!" zegt de man en geeft hem, alvorens weer weg te karren, een boekje vol foto's van magere kinderen in een sloppenwijk.

"Waar was ik", zegt Ricard, de folder wegmoffelend onder zijn gewaad. "Oja. Gulheid. Het gaat erom ons altruïsme steeds verder uit te breiden, naar de dieren, naar de toekomstige generaties. Groucho Marx zei ooit: 'waarom zou ik me bekommeren om de toekomstige generaties? Wat hebben zij voor mij gedaan?' Dat is nu precies het soort onverschilligheid waar onze wereld aan kapot gaat.

"Egocentrisme is het grootste probleem van onze tijd. Ook ons economische systeem wordt er door gekenmerkt. Maar het wordt steeds duidelijker dat we het met zo'n systeem niet redden. Het is niet eens in staat om armoede te verdrijven te midden van overvloed, laat staan dat het rekening houdt met de natuur, de dieren of toekomstige generaties. We hebben een andere, zorgzame economie nodig. Daarom is een doelbewuste cultivering van altruïsme zo belangrijk."

Een Afrikaans gezegde luidt: 'De hand die geeft, bevindt zich altijd boven de hand die ontvangt'. Is altruïsme wel zo mooi? Medelijden kan mensen vernederen en afhankelijk maken.
"Altruïsme is niet hetzelfde als medelijden. Medelijden heeft iets neerbuigend en machteloos. Ik hou er niet van. Empathie vind ik al een beter woord: het vermogen je in te leven in de pijn van de ander. Maar dat is niet meer dan een begin, een alarmsysteem. Piep-piep-piep. Vervolgens probeert compassie de oorzaken van dat lijden weg te nemen. Medelijden zonder iets te kunnen veranderen heeft geen zin, daar heb je niks aan. Maar als je wel iets kunt veranderen - wat is er dan mis mee om iemand te helpen? En hoezo schept dat per se ongelijkheid? Iemand die door een ander zonder bijbedoeling wordt geholpen zal daar alleen maar dankbaar voor zijn!"

Dankbaarheid heeft ook iets vernederends: een erkenning van hulpbehoevendheid.
"Hulp is alleen vernederend als er egocentrisme in het spel is, bij de gever of bij de ontvanger. Wat is nu helemaal het probleem? Vandaag help ik jou, morgen help jij mij. Als je ego te groot is om hulp te accepteren, dat is triest."

Zijn handen vormen klauwen voor zijn gezicht en grijpen in de richting van een denkbeeldige prooi. "Vasthouden aan je ego. Dat is waar alle ellende vandaan komt."

Op het Spui is het rustig, op een enkele fietser na. Het begint weer te sneeuwen, we lopen een grand café in. Een oude heer met stoppelbaard kijkt op van zijn krant, een tikje verbaasd, buigt zich dan weer over het wereldleed.

"We vinden het normaal dat je naar school gaat om een beroep te leren", zegt Ricard. "En om je lichaam te trainen ga je naar de fitness. Maar als het om menselijke kwaliteiten gaat, veronderstellen we dat het allemaal vanzelf moet gaan. That's stupid! Je geest vereist net zo goed training als je lichaam. Maar op scholen wordt er geen aandacht aan besteed. Kinderen zouden er meditatieles moeten krijgen. Je hebt je geest altijd bij je, dan kun je die maar beter zo goed mogelijk vormen."

Hij dipt zijn stroopwafel in zijn café latte en eet hem lichtjes smakkend op. "Ook ik heb hard getraind. Ik heb jarenlang aan de voeten van grote meesters gezeten. Ik heb in totaal vijf jaar in geïsoleerde meditatie doorgebracht."

Pff.
"Niks pff! Je kunt je niet voorstellen wat een pure vreugde je ten deel valt als je echt stil bent, naar de prachtige natuur om je heen kijkt..."

Word je daar altruïstischer van?
"Na al die jaren kwam ik van mijn berg af en begaf ik me onder de mensen. Ik werd actiever dan ooit. Met mijn stichting help ik nu zo'n 25.000 weeskinderen. Zonder die jaren van isolatie, waarin ik mijn geest trainde, was ik daar niet toe in staat geweest."

Matthieu Ricard

Mattieu Ricard reist vaak met de Dalai Lama mee als diens persoonlijke vertaler. Hij werd bekend door 'De monnik en de filosoof' (1999): gesprekken met zijn vader, filosofieprofessor aan de Sorbonne. Junior verliet de universiteit na een promotie in de biologie en trok naar het Oosten. Hij woont in een klooster in Nepal en leidt daar 'Karuna-Shechen', een ngo die zich inzet voor de armsten in de regio.

Banaliteit van het goede
In 'Altruïsme' bestrijdt Ricard het idee dat de mens in de kern egoïstisch is (Hobbes, Nietzsche). Dat wordt gelogenstraft door de empirie, schrijft Ricard, want als het kwaad banaal is, dan ook het goede: voorbeelden van vriendelijkheid en onbaatzuchtige liefde te over. Bij rampen blijkt hulpvaardigheid de regel. En is de theorie van universeel egoïsme eigenlijk wel falsifieerbaar? vraagt Ricard zich af. Geef je een bedelaar niets, ben je egoïstisch. Geef je hem wel wat, ben je óók egoïstisch, want uit op een goed gevoel. Maar als een theorie álles verklaart, hoe moet je hem dan ontkrachten?

Matthieu Ricard: Altruïsme. Ten Have, Utrecht. 880 blz. € 44,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden