'Je moet ze soms weer leren leven'

Gevangenispredikant Jan Eerbeek (66), hij nam juni vorig jaar afscheid van het ministerie van veiligheid en justitie, kent Volkert van der G. slechts uit de media. Tot een persoonlijke ontmoeting tussen beiden kwam het tijdens de detentie van Van der G. niet. "Natuurlijk heb ik zijn zaak vanaf het allereerste begin met grote betrokkenheid gevolgd", vertelt de dominee. "Maar over zijn situatie nu kan ik niets zeggen. Dat doe en wil ik dus ook niet."

Liever beziet Jan Eerbeek, die leiding gaf aan vijftig justitiepredikanten, de gevoelige nasleep van de moord op de politicus vanuit een ander perspectief. Dat heeft te maken met zijn wens, tot uiting gebracht in zijn vele initiatieven, om het onderling begrip in de Nederlandse samenleving te stimuleren. De maatschappij immers wordt in de straat toch al zo vaak ervaren als vluchtig, materialistisch, een tikkeltje overspannen en niet zelden snoeihard.

De dominee begrijpt dat de vrijlating van Van der G. vandaag grote emoties in verschillende betekenissen kan oproepen. In de eerste plaats bij naaste familie en vrienden van zowel slachtoffer als dader. Maar ook bij mensen die er verder vanaf staan en die toch in verwarring zijn achtergebleven. In dit bijzondere geval speelt ook nog dat het ging om een bekende politicus die een grote aanhang had.

Vaak zijn die heel verschillend van aard. Van uitzonderlijk nuchter tot heel emotioneel. Voor dat 'getroffen zijn' van mensen moet aandacht zijn, vindt Jan Eerbeek."Er komt iemand vrij die veel rumoer en maatschappelijke opschudding heeft veroorzaakt. Zelf heb ik altijd gewerkt in de wereld van mensen die een delict hebben gepleegd. Daders en hun familie. Bekeken vanuit het pastoraat vind ik het belangrijk dat er oog is voor zowel slachtoffers en nabestaanden als voor daders. Door het beleid van staatssecretaris Teeven is er de afgelopen periode veel meer aandacht gekomen voor slachtoffers van misdrijven."

De Leidse predikant Ad Alblas zegt het volgens Eerbeek treffend: 'Het is 'en en'. Alblas was onlangs met onder meer burgemeester Henri Lenferink van Leiden succesvol bij de huisvestingsproblematiek van de in veel gemeenten ongewenste pedoseksueel Benno L.. Tientallen vrijwilligers meldden zich bij Alblas om L. daadwerkelijk bij te staan en te ondersteunen, als ook ter bescherming van de kinderen in de buurt.

Angst serieus nemen

"Prachtig", zegt de gevangenispredikant over dat succesvolle initiatief. "Natuurlijk lukt het niet altijd dat mensen zo sterk 'in verbinding' komen met elkaar als in Leiden. Het is van belang dat er in de samenleving mensen zijn die de angst van de mensen serieus nemen én de situatie van degene die vrijkomt. Die mensen in Leiden doen iets wat mensen die bevreesd of geraakt zijn niet kunnen of willen, maar wat wel nodig is om gedetineerden die vrijkomen weer een plaats te geven in de samenleving."

Vanuit zijn werk in de gevangenis kent Eerbeek de gevolgen van de 'gebrokenheid' onder mensen. Daders zijn nu eenmaal verantwoordelijk voor vaak niet te herstellen wonden bij anderen. "Een teken van humaniteit is dat je verantwoordelijkheid neemt voor datgene wat je doet", vindt de predikant. "In mijn werk heb ik een ontwikkeling doorgemaakt om meer met gedetineerden te praten over wat er in het delict is gebeurd. Sommigen willen met slachtoffers of nabestaanden contact hebben. Vaak willen slachtoffers of nabestaanden dat niet, omdat er te veel is gebeurd. Ze zijn zo getroffen dat ze er nooit meer van los kunnen komen."

Daarom is het juist zo goed dat er kerkgemeenschappen zijn die zich erop toeleggen, die er in alle vrijheid voor iedereen zijn, vindt hij. Ze ontvangen zonder aanzien des persoons. "Wat ik mooi vind aan Jezus is dat zijn armen zo breed zijn dat Hij er de hele wereld mee kan omvatten. Ontferming voor ieder van ons, tot in alle uithoeken van ons bestaan."

In een kerkgemeenschap hoort iedereen erbij, wil hij maar zeggen. Mensen die getroffen zijn door wat in een delict is gebeurd en mensen die een delict hebben gepleegd. Daar kan gewerkt worden aan 'herstel' van het leven.

"Dat is geen vroom gedoe, hoor", benadrukt Jan Eerbeek. "Dat is ingaan op de realiteit, in welke situatie mensen ook zitten. Dat zit in de humanistisch joods-christelijke traditie van Nederland om mensen terug te brengen in de samenleving. Wat je ziet is dat andere culturen, tradities, die in Nederland gekomen zijn, daar ook mee bezig zijn. Ze doen het niet alleen met een geestelijk verzorger in de gevangenis, maar ook met een geloofsgemeenschap daaromheen die er een rol in speelt. Ik heb dat proces zien groeien in de ruim dertig jaar dat ik gevangenispredikant was."

Van belang is natuurlijk dat een dader die zijn straf heeft ondergaan weer goed terugkomt in de samenleving. Dat recidive uitblijft. Eerbeek refereert andermaal aan predikant Ad Alblas. "Toen ik het er vanochtend met hem over had, zei hij: 'Je moet mensen die vrijkomen eigenlijk bij de hand nemen'. Zo is het. Wij moeten zelf een inspanning verrichten om hen terug te brengen. Als ik daarnaar kijk, vind ik dat er toch wel heel veel bereidheid is in de samenleving om eraan bij te dragen. Dat verklaart ook mijn optimisme."

Kaart aan een gevangene

Hij verhaalt over een kerkdienst die hij vorig jaar in Vught bezocht. Er werden cijfers gepresenteerd van de jaarlijkse actie van de PKN-kerken met Pasen om kaarten te sturen naar gedetineerden. Het bleken er ruim zestigduizend. Gewoon een kaart met daarop een groet aan mensen die in een cel verblijven, in zowel Nederland als daarbuiten. Drieëndertig jaar geleden richtte hij zelf Exodus op, een stichting voor nazorg voor ex-gedetineerden. "We begonnen met een keldertje in een flatgebouw in de Haagse Moerwijk, waar ik ben opgegroeid. Die kelder kregen we voor niks van het jeugdwerk van de kerk. Exodus is nu een organisatie met professionals, met 1800 vrijwilligers en een brede steun uit de samenleving, waar 450 ex-gedetineerden per jaar in de elf huizen worden begeleid naar een nieuwe toekomst. Dat is óók realiteit. Zien dat het kan. Dat het mogelijk is een criminele loopbaan om te buigen."

Eerbeek: "In Exodus vangen we mensen op die niet alleen gevangenzaten, of zitten, in de cel, maar ook in hun eigen leven. Problemen met geld, relaties, een gebrek aan sociale vaardigheden, geen orde noch structuur, eenzaamheid, een vicieuze cirkel die de kans op recidive groter maakt. Sommigen moet je gewoon leren om te leven. Kijk, als je in hen investeert blijkt dat bij heel veel van hen toch een goed resultaat mogelijk is. Een nieuw leven kunnen opbouwen is de beste criminaliteitspreventie."

De vrijheid die Volkert van der G. vandaag tegemoet gaat, leidt tot discussie. Enerzijds heeft de moordenaar van Pim Fortuyn zijn straf volgens het Nederlandse recht uitgezeten. Anderzijds is er onbehagen omdat hij 'nu al', twaalf jaar na het delict, als betrekkelijk vrij man de straat op kan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden