'Je moet met fouten durven spelen'

Het Ab Baars Trio klinkt hoekig als een Mondriaan, brutaal als Bukowski. Een tour en een jubileumbox markeren het twintigjarig bestaan.

Een flinterdunne scheidslijn tussen componeren en improviseren typeert de Nederlandse improvisatiemuziek. Jazz van zeer hoog niveau die niet alleen diepe kennis vergt van je instrument, maar vooral lef, bluf en een onbegrensd vertrouwen in jezelf, je bandleden én in de luisteraar. Want zelfs geoefende oren moeten moeite doen om te genieten van wat al te vaak wordt afgeserveerd als piepknor uit de polder.

Dik veertig jaar geleden bedacht pianist Misha Mengelberg de term instant composing: muziek die ontstaat in het moment. Dat kan links- of rechtsom, horizontaal of verticaal en liefst uit alle hoeken tegen elkaar in. Maar de muziek heeft altijd een vorm, is een compositie. Alleen ligt die nooit vast, in notenschrift noch in tijd. Een stuk mag een naam hebben, kan teruggrijpen op een schets of een (buitenmuzikaal) idee, maar klinkt en ontwikkelt zich elke keer dat het wordt uitgevoerd weer anders.

Er groeide - en groeit nog steeds - een orkest rond het instant componeren: ICP, de Instant Composers Pool. Vijfentwintig jaar geleden voegde tenorsaxofonist en klarinettist Ab Baars zich bij het gezelschap dat internationaal de aandacht vestigde op deze Nederlandse opvatting van jazz spelen.

Ook zijn trio met drummer Martin van Duynhoven en Wilbert de Joode op contrabas doet al twee decennia een duit in dat zakje. "Onze manier van muziek maken komt dicht in de buurt van hoe ik in het ICP-orkest sta", stelt Baars. "Je kunt schitterende, afgeronde thema's schrijven, maar als ze sluitend zijn is er voor mij en mijn muzikanten niets meer aan. Je moet dus starten met onaf materiaal. De relatie tussen een thema, of beter: een suggestie, en de improvisatie daarop, fascineert mij enorm. Het zijn de improvisaties die uiteindelijk de compositie bepalen."

"Als je zo lang met elkaar speelt als wij, en je elkaar van alle kanten kent, is het beter schetsmatig te schrijven, met de karakters en hun mogelijkheden in je achterhoofd, zoals ook Duke Ellington dat voor zijn orkest deed. Het schept vertrouwen. Iedereen weet dat hij verantwoording draagt voor wat hij speelt en dat hij dat ook overtuigend moet neerzetten. Wij kunnen op elkaar rekenen. Dat is de drijvende kracht van het trio. En van het ICP-orkest. Niemand kan aan de zijlijn toekijken. We verrassen elkaar nog steeds, want we zijn allemaal supereigenwijze muzikanten. Het zal nooit routineus worden. Er blijft continue nieuwsgierigheid en gretigheid op het podium."

Het trio nam negen cd's op, waarvan enkele met gasten. De vijf cd's die Baars uitkoos voor de jubileumbox zijn (met uitzondering van het feestelijk middelpunt 'Party at the Bimhuis') puur triowerk. "Ik vind die kaalheid van een trio zonder piano erg mooi", verklaart Baars zijn keuze. "In wezen heb je alle benodigde instrumenten: een melodie-instrument - de tenorsax, klarinet of de Japanse bamboefluit waar ik de laatste tijd graag op blaas - de contrabas die harmonisch kan klinken, akkoorden kan suggereren en de drums die het ritme inbrengen."

Maar in het Ab Baars Trio gebeurt iets unieks dat de conventionele rol van de instrumenten overstijgt: De Joode kan zijn bas laten klinken als een drum of tenorsax, Van Duynhoven legt net zo makkelijk een bas-groove neer als een melodisch deuntje en Baars suggereert graag een ritmisch motief of basklank. Het is een en al contrast, oprekken van beperkingen en spelen met vorm. Dat laatste is vooral evident op 'Gawky Stride', de jongste, meest vrije cd van het trio (die alleen samen met de box is te verkrijgen). Het is muziek die ademt, waarin je elke stem ontwaart en niets wordt dicht geschilderd. Altijd klinkt een klare lijn.

Daarbij valt op hoe meesterlijk Baars het hoogste register van zijn klarinet beheerst. "Dat leerde ik van John Carter. Een waanzinnige klarinetvirtuoos. Hij heeft veel betekend voor mijn muzikale vorming. Geboren in Texas groeide Carter op met country blues. Die heel aardse muziek heeft altijd aan de basis gelegen van zijn werk, hoe abstract en grillig dat ook is. Je hoort het niet zozeer in zijn thema's of schema's, maar in zijn gevoel, zijn ongepolijste klank. De titeltrack van '3900 Carol Court', de vroegste cd uit onze box, is mijn in memoriam aan Carter."

Maar Baars neemt zijn 'gegevens om over te improviseren', zoals hij dat zelf noemt, nooit letterlijk. Zo benadert hij ook 'A Free Step', een verrassende selectie van door hem gearrangeerde John Carter-composities.

Het omgaan met tradities op de wijze van zijn meester, er een eigen taal en idioom uit ontwikkelen, zette Baars op het spoor van 'Songs'. "In dat project wilde ik liederen van Noord-Amerikaanse indianen bewerken, zonder er een pastiche van te maken."

"De belangrijkste ear opener die Carter mij meegaf, was dat hij altijd ingenieus gebruikmaakte van fouten. Iedereen die zich improvisator wil noemen, moet durven spelen met fouten en niet denken: 'oei een verkeerde noot, opnieuw beginnen'. Een fout noodt tot een beslissing, tot verder gaan. In die zin is improviseren net als leven."

Baars vindt veel inspiratie in buiten-muzikale zaken: literatuur, dicht- en schilderkunst, filosofie, de rariteiten van het leven. In zijn nieuwste project toonzet hij de dynamiek van de bokssport. Samen met schrijfster Anneke Brassinga zocht hij gedichten waarin boksen gebruikt wordt als metafoor voor het bestaan. Ze kwamen uit bij werk van onder meer Charles Bukowski, Joyce Carol Oates, Seamus Heaney, Brassinga. Hun poëzie ligt, meer of minder schetsmatig, aan de basis van de muziek. Die wordt uitgevoerd door het trio, aangevuld met vocaliste Fay Victor en hoornist Vincent Chancey. Ook Brassinga zal tijdens enkele concerten gedichten voordragen.

Zijn samenwerking met Brassinga verantwoordt Baars met "de verwantschap tussen haar poëtische en mijn muzikale taal: grilligheid, ongemak, hoekigheid, ongebruikelijke constructies, vervreemdende elementen, beelden, felheid, nuchterheid.

'Invisible Blow' noemen we ons programma. Het is een term uit het boksen voor een dreun die je niet ziet aankomen. Dat is verschrikkelijk want een bokser moet constant alert zijn. Hij (of zij) moet alles weten van zijn tegenstander, hem inschatten, anticiperen, reageren. Maar er zijn altijd die onvermijdelijke, onverwachte momenten die je overkomen. Wat doe je daar vervolgens mee? Dat is een machtige metafoor voor het leven, ook op de planken. Je móet stappen zetten, hoe raar ze ook zijn."

'Ab Baars Trio 20 Years' is uitgebracht door Stichting WIG. Tour Invisible Blow: 10 t/m 26 november.

Info: www.stichtingwig.com

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden