'Je moet het kind in je niet uitschakelen'/INEKE HOUTMAN

De keuze van de acteurs is belangrijk, net als de cameraman. Het moet met de crew klikken en de neuzen moeten in dezelfde richting wijzen. Dan moet je ook nog hetzelfde gevoel voor humor hebben en mag het tijdens de opnamen niet steeds regenen. Als dat allemaal meezit kan er wel een aardige film uitrollen.

Het lukt Ineke Houtman meestal heel goed. Ze maakte voor de VPRO-jeugdtelevisie onder meer de series 'Max Laadvermogen', 'De Freules' en 'Madelief'. Op dit moment wordt in Villa Achterwerk (vrijdagavond zes uur) 'M'sjeu' uitgezonden: korte filmpjes die zich afspelen in een restaurant. Verder is ze bezig met de voorbereidingen voor de derde serie van 'Madelief', naar de boeken van Guus Kuijer. Madelief is inmiddels een begrip geworden. Het boek over de ondernemende durfal was al heel populair. De verfilming heeft daar nog iets aan toegevoegd. Madelief en haar omgeving hebben een eigen gezicht gekregen.

Ineke Houtman denkt zelf dat ze na 'Madelief 3' (een speelfilm èn tv-serie) met een speelfilm voor volwassenen wil doorgaan. Ze wil verder. Hoe ze in de hoek van de kinderprogramma's terecht is gekomen, weet ze niet precies. “Ik heb er nooit echt voor gekozen. Maar op de filmacademie had ik twee films gemaakt, met in allebei een kind. Dat zal ook geen toeval zijn geweest. Ik was nog heel jong. Het was eigenlijk een voortzetting van mijn jeugd. Daar had ik iets over te vertellen.”

Nadat ze in 1981 van de filmacademie was gekomen werkte ze aanvankelijk als cameraman bij de televisie. Het fenomeen vrouwenprogramma bestond nog en als een van de weinige vrouwen die een camera konden bedienen werkte ze daar veel aan mee. Op gegeven moment zocht de VPRO jeugdprogrammamakers en voor die omroep maakte ze haar eerste eigen programma: 'Max Laadvermogen' met Midas Dekkers en René Groothof, die de titelrol speelde.

Eenmaal 'binnen' bij de televisie greep ze de kans een serie te maken die aan haar eigen fantasie was ontsproten: 'De Freules'. Over het jongetje Arie-Frits dat door zijn twee straatarme adellijke tantes goede manieren moet worden bijgebracht. Er zaten mooie liedjes in de serie, goede acteurs en er was veel te lachen. “De Freules zijn ontstaan uit typetjes die ik speelde met een vriendin met wie ik altijd op vakantie ging. We maakten Adèle en Therèse-achtige rare dingen mee. Bij voorbeeld als we in Frankrijk aan iemand de weg vroegen en het antwoord niet zo goed verstonden. We meenden eruit op te kunnen maken dat die man het ons zou wijzen. Liepen we een kwartier achter zo'n man aan, die geen enkel teken meer gaf. Adèle en Therèse zijn types die altijd in dat soort vage situaties zitten. Ik wou ook graag iets doen met goede manieren. We hadden thuis in de kast het boek van Amy Groskamp-ten Have over etiquette. Daar was ik door geobsedeerd. Ik dacht dat daar de geheimen in stonden hoe je moest zijn als je volwassen was. Hele bizarre dingen stonden er in.” De serie werd geschreven door Sjoerd Kuyper, met wie ze vaker samenwerkt. “Hij schrijft heel grappig.”

Een paar jaar geleden maakte ze samen met Frank Groothof de bewerking voor kinderen van Mozart's opera 'Idomeneo'. De tv-film kreeg een Emmy-nominatie en dat leverde een reis op naar New York, naar de prijsuitreiking. De prijs kregen ze uiteindelijk niet. “Het was een suffe bedoening met veel oude mannen. Er werden fragmenten vertoond uit de genomineerde programma's, toen werd gezegd wie er gewonnen had en dat was dat. Ik had gehoopt op contacten met collega's uit het buitenland, spannend ander werk zien, maar niks.”

Ineke Houtman heeft als ze filmt nooit een leeftijdsgroep voor ogen. “Ik maak het niet speciaal voor kinderen. Ik werk vanuit het idee. Ik haal eruit wat ik zelf leuk vind. Ik zie geen verschil tussen kinderen en volwassenen. Ze voelen hetzelfde. Je moet gewoon zorgen dat dat deel wat kind in je is niet is uitgeschakeld. Maar je kunt het ook wel eens verkeerd inschatten. De allereerste aflevering van 'Madelief' bij voorbeeld speelt zich af in de wachtkamer van een ziekenhuis. Daar zit Roos te bloeden tussen ingezwachtelde mensen. Ik had daarin mijn eigen fantasie verwerkt die ik had als kind, toen mijn amandelen waren geknipt. Ik hoorde achteraf van ouders dan hun kinderen niet meer naar 'Madelief' durfden te kijken. Ze vonden het eng. Zo was het helemaal niet bedoeld.”

Ze heeft het gevoel dat ze inmiddels de dingen die ze uit haar jeugd te vertellen had, heeft afgewerkt. “Zeker nu ik zelf een kind heb gekregen.” Ze is veertig en heeft er een heel scala aan ervaringen bij, waar in film veel mee te doen is. Zo werkt ze al jaren aan het scenario van een van de fantastische vertellingen van Bordewijk. Daar wil ze een speelfilm van maken, 'een hele onrustbarende', liefst een internationale. Ze denkt aan een acteur als Daniel Day-Lewis. “Hij speelde ook in 'The unbearable lightness of being', maar daarin vond ik hem vreselijk. Al is hij nog zo mooi, na een kwartier kon ik er niet meer serieus naar kijken. Ongeloofwaardig in die rol. Casting is heel belangrijk. Als de cast goed is, is de film voor vijftig procent klaar.”

Het moeilijkste van het maken van een film is misschien wel geld bij elkaar krijgen voor de productie. Door haar ervaring weet ze inmiddels heel goed met wie ze films moet maken. “Ik kijk rond. In films, ik ga veel naar theaterproducties. In 'Max Laadvermogen' bij voorbeeld speelde iemand mee die ik had gezien in Maastricht. Hij werkte daar als toneeltechnicus. Ik vond hem zo'n komische figuur.” Of ze bestudeert heel erg goed de portrettenboeken van de castingbureaus.

Het gaat Ineke Houtman vooral om het type dat voor haar camera komt. “Er moet een echt mens staan. Het moet subtiel zijn, ik hou ervan mensen leven te geven, een geloofwaardig iemand te maken. Ik zie veel films waarin de personen niet echt genoeg zijn. Daar kan ik bijna niet naar kijken. In jeugdprogramma's gebeurt dat ook. Kinderen stinken er soms in. Maar ik heb dan wel het gevoel dat er op ze wordt neergekeken.”

De casting voor 'Madelief' was een verhaal van lange adem. Kandidaten genoeg, maar 99 procent was ongeschikt. “We begonnen al bijna met filmen en hadden nog steeds geen Madelief. Je ziet bij kinderen gauw genoeg of ze geschikt zijn. Ongeveer tachtig kinderen hebben een test gedaan. Ze moesten met mij een stukje doen: de school opbellen dat ze ziek waren: 'Met de moeder van Madelief.' Ik was de juf en zei: Wat vervelend, zal ik straks even langskomen met een sinaasappeltje? Ik dreef ze steeds verder in het nauw. Veel kinderen konden toch niet vergeten dat er een camera stond. Of ze waren heel erg bewust van zichzelf. Als nummer 79 kwam Madelief de set op lopen. 'Ik ben Madelief', zei ze. Meteen heel onbevangen, spontaan. Dat klonk zo echt, maar toen bleek dat ze in het echt ook Madelief heet. We hebben zo'n geluk gehad met haar. Madelief is een geboren actrice. Ze is nu tien jaar, weer beschikbaar voor de derde serie en ze heeft er nog steeds zin in.”

Ineke Houtman doet niets speciaals om de kinderen tot goede acteerprestaties te brengen, zegt ze. “Ik repeteer niet veel. Ik breng ze in situaties die echt voor ze zijn en dan gebruik ik hun reactie.” Zoals die keer dat Madelief tegen de truttige moeder van Jan Willem zegt: Weet u hoe Jan Willem een drol noemt? Een druk! Bij de camerarepetitie reageerde Carolien van den Berg, die de moeder speelt, lief. Bij de opnamen keek ze Madelief heel streng aan. Die zag je echt inkrimpen van ojee.”

Het is wel heel arbeidsintensief om met kinderen te werken, zegt ze. Madelief 2, met zes afleveringen, maakte ze samen met collega-regisseur Rita Horst. Ze was toen net moeder geworden van haar inmiddels twee jaar oude dochter Gulia en wilde niet de volledige serie op zich nemen.

Het meest houdt ze van films die niet speciaal voor kinderen zijn gemaakt. Ze bewondert familiefilms als 'ET', 'James and the giant peach' en 'My life as a dog'. De Disneyspeelfilms spreken haar minder aan. “Wel de strips, Donald Duck.”

Ze is erg geïnspireerd door cult-filmer David Lynch. “'Blue Velvet' vind ik zo spannend. Ik was ook helemaal gegrepen door de eerste afleveringen van 'Twin Peaks'. Ik gebruik wel dingen daaruit, om zo'n spannende sfeer op te bouwen. Voor kinderen mag het wel spannend zijn. Maar je moet uiteindelijk niet te ver gaan, denk ik. Je moet ze niet traumatiseren.”

Haar programma's worden wel verkocht aan het buitenland, maar over het algemeen zijn de normen daar strenger dan in Nederland. Haar films worden al gauw als te vergaand ervaren. Zoals het filmpje waarin Madelief en Jan Willem zout op een slak leggen om te zien wat er gebeurt. “Een commissie met zo'n trut die dan zegt dat kinderen zoiets te bedreigend vinden. In dit geval was het een Amerikaanse. Dat zijn de ergsten.”

De dertiendelige serie 'M'sjeu' (ondertitel: Alles wat u altijd al wilde doen in een resatrant, maar nooit durfde) was een idee van de acteurs Chiel van Berkel en Manou Kersting uit Antwerpen. Hoofd jeugdtelevisie Danielle Lunenborg van de VPRO vroeg Ineke Houtman of die er eens naar wilde kijken. Dat deed ze en het klikte meteen. “Het leverde dertien filmpjes op met idiote situaties. Een deftige man die zonder bestek zijn bord leeg eet, of een klant die de wc niet kan vinden. De filmpjes worden in 'Villa Achterwerk' uitgezonden, maar eigenlijk zijn ze niet per se voor kinderen gemaakt. Daar wil ik mee doorgaan, films maken die ik leuk vind.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden