'Je merkt dat je bekrompen bent, a-sociaal, seksueel losbandig'

Van onze kerkredactie AMSTERDAM - Bioscoopbezoekers die moeite hebben met de onvermijdelijke portie moord, doodslag, verkrachting en ander geweld in speelfilms zouden te rade moeten gaan bij het Onze Vader. Dit christelijke gebed uit het Nieuwe Testament maakt duidelijk, hoe met het kwaad in het reine is te komen: door het te zien als onderdeel van het menselijke bestaan.

Dat was het verrassende advies zaterdag tijdens een studiedag van de KFAN (katholieke filmaktie in Nederland) in samenwerking met de Thomas More Academie in Amsterdam over de 'renaissance van het kwaad' in hedendaagse speelfilms.

De bedoeling van de dag was niet een waarschuwende vinger te heffen tegen slechtheid in films, maar om “te zien wat wij vinden van de cultuur die in speelfilms tot uiting komt”.

De KFAN, die werd opgericht in de jaren twintig en nog steeds de officiële kerkelijke filmorganisatie is, volgt volgens voorzitter H. Hoekstra “de lijn van het ethische denken van de kerk”. Daarbij moet eerder aan grote lijnen gedacht worden dan aan pasklare rooms-katholieke antwoorden of richtlijnen. Volgens Hoekstra hebben ook in andere landen de instanties voor kerkelijke filmvoorlichting de aanvankelijke moralistische benadering laten varen. Op zichzelf is de aanwezigheid van het kwaad in films niets nieuws, zei inleider Tjeu van den Berk. “Praktisch in elk filmverhaal zijn goed en kwaad in een dramatische strijd gewikkeld, en dat op zo'n levensechte, betoverende manier dat vanaf zijn ontstaan de film zelf als een uitvinding van de duivel werd gezien.”

In hedendaagse films komt het kwaad volgens Van den Berk op een heel andere manier naar voren, als een “zelfstandige kracht die niet verslagen wordt aan het einde van de film”. In films als Shadowlands van Richard Attenborough, Bad Lieutenant van Abel Ferrara en Cape Fear van Martin Scorcese blijft het kwaad “onbegrijpelijk en onverklaarbaar”. “Het hoogst haalbare lijkt: ermee te leren omgaan.”

Volgens Van den Berk gebiedt de heersende ethiek, het kwade uit te roeien 'of minimaal te verdringen'. “We willen het hoogste goed bereiken ten koste van het kwade, we hebben niet het flauwste vermoeden dat het wel eens zou kunen gaan om het uithouden van een polaire spanning tussen beide.”

In het huidige denken is het kwaad een onafhankelijke kracht, die bijna buitenmenselijk is. Van den Berk hield zijn gehoor voor dat mensen 'licht en schaduw tegelijk zijn'. “Je merkt in die smartelijke confrontatie dat je bekrompen bent, a-sociaal, seksueel losbandig, agressief, lelijk, sterfelijk, onpeilbaar. Je merkt dat je mens, dier en engel tegelijk bent.”

Aan de hand van fragmenten uit drie hedendaagse speelfilms: The bad Lieutenant, Cape Fear en Shadowlands, liet Van den Berk zien hoe de helden en heldinnen van het witte doek verlost worden van het kwade juist doordat zij verstrengeld raken in de wereld van het kwaad.

Neem nu Max Cady, de 'slechte' hoofdpersoon uit Cape Fear. Na veertien jaar gevangenisstraf gaat hij op zoek naar de advocaat, de 'goede' hoofdpersoon', die een cruciaal getuigenis achterhield, waardoor Cady strafvermindering had kunnen krijgen. Cady treitert de advocaat en diens gezin tot het uiterste en sleept hem hierdoor mee in het kwaad. De avocaat weet maar éen oplossing: moord op Max Cady. Van den Berk ziet in Cady de duivel zelf, en in advocaat Sam Bowden ziet hij zowel Job, die op de proef gesteld wordt, als Jezus, die 'ter kruisiging overgeleverd wordt aan de kwade krachten'. Cady verlost uiteindelijk de advocaat juist door het kwaad.

Volgens Van den Berk past bij de opvatting dat het kwaad geïntegreerd is in het menselijk bestaan een Godsbeeld waarin goed en kwaad vervat zijn. Ter illustratie haalde hij het scheppingsverhaal aan. De boom der kennis van goed en kwaad, die in de hof van Eden staat en waarvan Adam en Eva mogen niet eten, is een schepping van God. Het eten van de vruchten van deze boom maken de mens gelijk aan God. Wie durft nu nog vol te houden dat God alleen maar goed is?

De zinsnede uit het Onze Vader 'En leid ons niet in bekoring', (de katholieke versie van het Onze Vader; protestanten gebruiken het woord verzoeking) geeft volgen Van den Berk aan dat het God zelf is die mensen tot het kwade kan verleiden en dat God ook een boosaardige kant heeft. Voor theologen bleek dit geen nieuws, maar de gevolgen ervan zien ze volgens Van den Berk liever niet onder ogen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden