'Je kunt niet overal klakkeloos dorpen samenvoegen'

Groesbeek gaat samen met Millingen aan de Rijn en Ubbergen en wil straks graag Groesbeek blijven heten. Beeld Koen Verheijden
Groesbeek gaat samen met Millingen aan de Rijn en Ubbergen en wil straks graag Groesbeek blijven heten.Beeld Koen Verheijden

Sterke krachten kunnen gemeentelijke herindelingen losmaken. Strijd soms. Zoals in het Utrechtse dorp Renswoude. Op het gemeentehuis meldt een plaquette fier: 'zelfstandigheid behouden 5 juli 2011'. Regionale identiteit speelt steeds bij gemeentefusies. Soms is zoiets overduidelijk, soms niet. Ook bij de herindelingsverkiezingen woensdag voor zes nieuwe gemeenten gaat dat op.

Quirijn Visscher

In de huidige gemeente Groesbeek is naast de herindelingsverkiezingen een extra referendum over de gemeentenaam. De vergrote gemeente moet Groesbeek blijven heten, vinden veel bewoners aan de Duitse grens. De Brabantse fusiegemeente Maasdonk verdwijnt daarentegen geruisloos. Vanaf 1993 diende die als strijdperk tussen rivaliserende dorpen. Om soortgelijke redenen werd dit jaar al Boarnsterhim in Friesland opgeheven. Inwoners hadden niks met elkaar.

In meer fusiegemeenten botert het niet. Waarom ontaarden emoties rond fusies in politieke strijd? Het is nooit op grote schaal onderzocht in Nederland. Het lijkt een kwestie van regio-identiteit, een sociaal-culturele kracht die sterker kan zijn dan regiomarketing of administratieve grenzen. Deze identiteit bestaat uit de gedeelde opvattingen over wie we zijn, vertelt hoogleraar sociologie Peter Achterberg van de Tilburg University. "Bij identiteit gaat het erom wie je níet bent, tegen wie je je afzet."

Beangstigende buitenwereld
Staatsgrenzen en scheidslijnen als meren, rivieren, bossen en heuvels stimuleren identiteitsvorming. "Wat sterk meespeelt bij regio-identiteit is dat je een beangstigende buitenwereld ervaart die steeds verder je leefwereld binnendringt", zegt Achterberg. "Schaalgrootte is bij identiteit heel belangrijk", zegt Leonie Cornips, hoogleraar in Maastricht en onderzoeker bij het Meertens Instituut. "Regionale identiteit is op elk niveau weer anders, van familie en buurt tot streek en provincie."

Uit lokale taal, feesten en verenigingsleven, waarin ook Groesbeek grossiert, herleid je de identiteit die men ervaart. Cornips doet er onderzoek naar in Limburg. "Mensen denken dat er verschillen zijn met anderen en vertellen er verhalen over die ze zelf gaan geloven", legt ze uit. "Daarbij komt emotie kijken. Het benoemen van verschillen zorgt juist ook voor meer eenheid binnen je eigen gemeenschap."

Hoe verder van de Randstad, hoe bewuster regio-identiteit wordt beleefd en hoe groter de politieke rol kan zijn. Ook de mate van honkvastheid is van belang. "In een Vinex-gemeente als Houten is veel mobiliteit", schetst Achterberg. "Een Houten-identiteit voelen is lastig met zoveel import." Honkvaste gemeenschapen zullen sneller strijden om hun eigen wereld te redden. De fusiegemeente Maasdonk ontpopte zich als arena waarbinnen ex-gemeenten tegen elkaar ten strijde trokken.

Sociale leven
Mensen maken en gebruiken identiteit om het complexe leven te versimpelen. Je hoeft niet continu na te denken over de normen van jezelf en anderen. "Identiteit regelt je sociale leven makkelijker", vertelt Achterberg. "Maar als jouw wereld in de verdrukking komt, wordt ineens alles wat je voor waar houdt, betwist. Je kunt niet overal klakkeloos dorpen samenvoegen, zeker niet daar waar animositeit is of weinig mobiliteit."

Het in 1993 gestichte Maasdonk is alweer opgeheven. Tussen de fusiepartners Geffen, Nuland en Vinkel boterde het niet. Beeld Koen Verheijden
Het in 1993 gestichte Maasdonk is alweer opgeheven. Tussen de fusiepartners Geffen, Nuland en Vinkel boterde het niet.Beeld Koen Verheijden

Meer aandacht voor identiteit bij herindelingen kan nieuwe Maasdonken voorkomen. "Vanwege de snellere digitale informatie-uitwisseling tussen steden groeit de noodzaak om erover na te denken", vindt Achterberg. "Regionale identiteit is een belangrijke sociale, culturele kracht die sterker wordt door toenemende onzekerheid over de globaliserende wereld."

De vraag is of het Rijk dit vanuit de Randstad oppakt. Juist vanuit een dominante positie, zoals ook West-Nederland heeft, ervaar je minder goed problemen dan vanuit een minderheidspositie, stelt Achterberg. Aan de landsgrens, zegt Cornips, zijn inwoners juist zeer identiteitsbewust. Zij moeten omgaan met buitenlandse buren, streekcultuur en nationale normen.

"Bestuurders zouden bij herindelingen mensen bij elkaar moeten plaatsen die bij elkaar passen", zegt Achterberg. "Als je niet let op identiteit, zullen scheidslijnen zich verplaatsen naar de nieuwe politieke arena." Cornips denkt dat meer overheidsaandacht ook tijd en geld bespaart. "Je kunt nieuwe tegenstellingen en emoties voorkomen."

Zolang Groesbeek maar Groesbeek blijft heten
Groesbeek fuseren? Het f-woord was in Zevenheuvelenland lang taboe. Maar nu de kogel door de kerk is, leggen de Groesbekers zich erbij neer. Op één ding na: de gemeentenaam. Daarover wordt tegelijk met de raadsverkiezingen een referendum gehouden. De keuze: Berg en Dal of Groesbeek. Sjaak Thijssen (60), lijsttrekker van de Groesbeekse Volkspartij (GVP) adviseert de kiezer Groesbeek. Vanzelfsprekend.

Die naam emotioneert de Groesbekers. Het is hun identiteit. "De herindeling doet inwoners weinig", zegt Thijssen, al 23 jaar GVP-wethouder. "Maar van een andere naam springen sommigen letterlijk de tranen in de ogen.

Vooral in de dorpen De Horst en Breede-weg voelt men zich Groesbeker; geen Berg-en-Daller. Door Groesbeek loopt een taalgrens. De meesten spreken het Groesbeeks dialect. Maar inwoners van onze kernen Berg en Dal en Heilig Landstichting, tegen Nijmegen, niet."

Fuseren met buurgemeenten Millingen aan den Rijn, scheepsbouwervolk, en Ubbergen met al zijn professoren, polderlui en stenenbakkers, dat aanvaarden ze in Groesbeek inmiddels wel om zakelijke redenen.

Barrières
In kiosk Primera 't Hart van Groesbeek, waar schlagermuziek klinkt, worden de schouders opgehaald. Hier geen verkiezingskoorts. Zolang de gemeentenaam maar Groesbeek blijft, verklaart de winkelier. Een klant knikt instemmend. Groesbeker, dat vóel je je.

Barrières als dijken, bossen en heuvels creëerden een streek vol geïsoleerde gemeenschappen met eigen dialecten en feesten. Groesbeek claimt 180 carnavalsverenigingen te tellen - eentje voor elke wagen in de optocht. Aan voetbalclubs geen gebrek met De Treffers en eerstedivisieclub Achilles '29 als uithangborden. Groesbeek leeft met de Nederlandse 'bergen' in de rug richting Kleef. Daarop was de lokale boseconomie ooit gericht. Bosbessen- en bezemverkopers ventten ook daar.

De twee partnergemeenten zijn ook traditierijk. Zo is Millingen opgedeeld in de natten en de drogen. Fusie was nooit een optie, totdat Millingen in financiële problemen kwam en opheffing wilde.

Sinds 2009 werken de Groesbeekse ambtenaren ook voor Millingen. Harry Keereweer (PvdA) is in de twee gemeenten tijdelijk burgemeester. "Decentralisaties van rijkstaken en stimulering door de provincie versnelden het fusieproces", zegt hij. "De dorpen blijven bestaan. Ze houden hun identiteit."

De GVP verspreidt momenteel in de huidige gemeente Groesbeek, daarbuiten niet, folders met de boodschap: 'úw stem voor Groesbeek'. "Het gemeentehuis blijft in Groesbeek", zegt Thijssen op zijn werkkamer, terwijl verbouwingsgeluiden klinken. "Dit is de grootste kern. De fusiegemeente heet in 2015 al tijdelijk Groesbeek. Een naamswijziging kost veel. Veel fusiegemeenten dragen de naam van de grootste kern. Maar: elke referendumuitslag zullen we respecteren."

In deze verkiezingsstrijd heeft de GVP een 'niet-aanvalsverdrag' gesloten met twee lokale partijen in Ubbergen en Millingen. "We willen daarna een krachtig lokaal blok vormen in de nieuwe raad", zegt Thijssen. "Fuseren? Voorlopig niet. We staan dicht bij onze mensen. In een participatiesamenleving wordt juist dát steeds belangrijker."

Verkiezingen in zes nieuwe gemeenten

Op 19 november zijn de gemeenteraadsverkiezingen voor zes vernieuwde gemeenten die per 2015 ontstaan. Het gaat om:

Alkmaar (samengaan van Alkmaar, Graft-De Rijp en Schermer)

Groesbeek (samengaan van Groesbeek, Millingen aan de Rijn en Ubbergen; referendum over voorzetting tijdelijke gemeentenaam Groesbeek na 2015.

's-Hertogenbosch (fusie van 's-Hertogenbosch en een deel van Maasdonk)

Krimpenerwaard (fusie van Bergambacht, Nederlek, Ouderkerk, Schoonhoven en Vlist)

Nissewaard (samengaan van Bernisse en Spijkenisse)

Oss (fusie van Oss en een deel van Maasdonk)

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden