'Je kunt niet meer naar huis'

'You can't go home again'. Lijzig, bezwerend en met een sterk Duits accent klinkt de stem van Klaus Mann tegen de achtergrond van een stukje archieffilm waarop hij heel even te zien is.

De schrijver bevindt zich met een notitieblokje tussen andere journalisten op het moment dat Hermann Göring door de geallieerden in een bijna gemoedelijke setting aan de pers wordt voorgeleid. Mann was door het Amerikaanse leger naar Europa uitgezonden, en reisde als verslaggever rond in het naoorlogse Duitsland: “Ik voelde me een vreemde in mijn voormalig vaderland. Er was een kloof die mij scheidde van degenen die ooit mijn landgenoten waren geweest. De vreselijke waarheid is dat ze van hun Führer hielden. Overal waar ik in Duitsland kwam werd ik achtervolgd door deze melancholische toon en dit nostalische Leitmotiv: Je kunt niet meer naar huis!”

'Bitter is de verbanning' is het regiedebuut van Bart van Esch over de ballingschap van de Duitse schrijver Klaus Mann (1906-1949), die in 1933 Duitsland ontvluchtte en als een van de eerste Duitse publicisten openlijk afstand nam van het nazi-regime. In 1949 pleegde hij zelfmoord in Cannes. De documentaire gaat vooral over de Amsterdamse jaren van Mann. Hij richtte er bij uitgeverij Querido 'Die Sammlung' op, het emigrantentijdschrift waar Duitse auteurs als Bertolt Brecht, Alfred Döblin, Anna Seghers, Heinrich Mann, maar ook buitenlandse schrijvers als Boris Pasternak, Ernest Hemmingway en Jean Cocteau hun bijdragen aan leverden.

Lang duurde zijn blijdschap over 'Die Sammlung niet. Het lukte Mann niet het tijdschrift langer dan twee jaar in leven te houden. Naast het dagelijks gevecht van het leven in ballingschap was hij ook nog in een andere complexe strijd verwikkeld; die van de talentvolle, homoseksuele zoon met zijn briljante vader. Hij omschrijft de houding van zijn vader Thomas als 'een mengeling van zeer intelligente, bijna goedmoedige beleefdheid en ijzige kilte.'

Het leven van Klaus Mann speelde zich vanaf 1933 voornamelijk af in hotelkamers. Daar schreef hij zijn brieven, dagboeken en romans, ontving hij zijn vrienden, minnaars, gebruikte hij zijn drugs. Van Esch gebruikte die setting om situaties uit het leven van Mann te verbeelden, met de Belgische acteur Steven van Watermeulen als Klaus Mann. Hij wist de Zwitserse acteur Bruno Ganz te engageren om de dagboek- en brieffragmenten voor te lezen die de verbindende schakel in de film vormen. Alleen al om die laatste reden is 'Bitter is de verbanning' een feest: de gekozen fragmenten zijn stuk voor stuk prachtig, de stem van Ganz behoeft geen introductie. De historische hotelkamers in Amsterdam (Hotel Americain), New York en Cannes zijn oogstrelend, en vooral door het lichtgebruik en de permanent rokende Watermeulen in steeds weer een andere mooi pak roepen de scènes een weemoedig-esthetische sfeer op die de levenswijze van de dandy-achtige Mann reflecteert.

Naast de geënsceneerde scènes heeft Bart van Esch veel foto's en archiefmateriaal in zijn film verwerkt. Gelukkig, anders zou het geheel misschien iets té esthetisch zijn geworden. Maar ook hier is elke willekeur uitgebannen. Zo zien we bij een fragment over Manns roman 'Symphony Pathetique' Willem Mengelberg het concertgebouworkest dat Tsjaikovsky speelt dirigeren. Enkele fragmenten zijn nooit eerder vertoond, zoals het filmpje met Göring, dat door eigen speurwerk van Van Esch in de VS boven water is gekomen.

Een vondst is de manier waarop de maker het conflict tussen Klaus Mann en de acteur Gustaf Gründgens weet weer te geven. Gründgens stond model voor de figuur van Hendrik Höfgen in Manns beroemdste roman 'Mephisto' uit 1936 over een nietsontziende 'carrièrist', die eerst met de communisten en later met de nazi's heult. Gründgens antwoord volgde in 1941 met de film 'Friedemann Bach', waarin hij Klaus Mann portretteerde als de artistiek mislukte zoon van een geniale vader. We zien een fragment waar Friedemann Bach als organist wordt afgewezen omdat men gehoopt had iets 'in de stijl van zijn overleden vader te horen'. Intrigerend om te aanschouwen, dat woedende acteerwerk van een lieveling van het nazi-regime.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden