Review

Je kunt God zijn én ook dienstmeid

Goed om te bedenken: geld stinkt niet altijd. Zonder donatie was er nu bijvoorbeeld geen nieuwe bloemlezing geweest van Dèr Mouws poëzie.

Wie de Nederlandse dagbladen van twee jaar geleden openslaat en artikelen doorneemt over de beloningen van topbestuurders, leest emotieloze opsommingen van de hoogte van salaris, bonus en optiepakket van de zittende Chief Executive Officer. Tegenwoordig wordt een topman die enkel vraagt om een strippenkaart-van-de-zaak al met pek en veren door de stad gedragen, uitgejouwd door aandeelhouders met lege zakken.

Maar dat geld niet altijd stinkt, laat Pieter Geelen zien, een van de oprichters van TomTom, het bedrijf dat handzame apparaatjes maakt vanwaaruit een stem klinkt die zegt hoe je moet rijden.

Geelen besloot om een deel van de opbrengst van de beursgang van TomTom, vier jaar geleden, te doneren aan een stichting, de Turing Foundation, die zich onder meer ten doel stelt activiteiten op het gebied van poëzie geldelijk te ondersteunen. Dankzij zo’n subsidie zijn er nu bij uitgeverij Van Oorschot twee bloemlezingen verschenen met poëzie van twee relatief onbekende Nederlandse dichters: J.C. van Schagen (1891-1985) en J.A. dèr Mouw (1863-1919), samengesteld en ingeleid door respectievelijk Ingmar Heytze en Marjoleine de Vos. De boekjes zijn mooi ingebonden, voorzien van een harde ’cover’ en chique stofomslag. Een mooi staaltje van hoe het bedrijfsleven de nooddruftige poëzie de helpende hand kan reiken.

De poëzie van Van Schagen is, zo zult u na aanschaf merken, nogal melig („ik houd zo van zwijgen / daarom praat ik zoveel woorden / om ruimte voor dat zwijgen te maken’’), de gedichten van Dèr Mouw slaan mij dan ook méér uit het lood.

J.A. dèr Mouw was filosoof, classicus, leraar en astronoom. Hij werd niet ouder dan 56 en begon niet eerder met dichten dan op zijn vijftigste, wat hem een ’laatbloeier’ maakte. Zijn bekendste dichtregels moeten wel deze zijn: „’k Ben Brahman. Maar we zitten zonder meid./Ik doe in huis het een’ge, dat ik kan:/’k gooi mijn vuilwater weg en vul de kan;/maar ’k heb geen droogdoek; en ik mors altijd.”

Brahman komt veelvuldig voor in Dèr Mouws werk. Het betreft de Absolute God van de Hindoes en het Licht van het Universum (allemaal met hoofdletters) en bovendien is Hij een God in wie je ’op kunt gaan’. Ben je eenmaal in Brahman, dan betreed je naar het schijnt een dimensie waarin verschillen tussen individuen wegvallen. In het citaatje hierboven verricht de tot Brahman gekomen sterveling licht huishoudelijk werk, omdat er immers geen verschil meer is tussen zijn goddelijke taak en de functieomschrijving van een dienstmeid.

Niet al het werk van Dèr Mouw is religieus. Hij beschrijft ook hoe hij ’s nachts thuis naar de klok kijkt en verzucht: „Onwerkelijk staan de dingen om me hen. / Het gaslicht suist. De slinger knikt van Neen.” Hij tart als hij een pasgetrouwde haar toekomst ontvouwt: „Suf gejongd, gedweeë sloof, / met uitgezakte buik, burgerlijk breed.” En hij vertedert als hij vertelt dat hij als klein jongetje een konijn voor Sinterklaas wou: „Nu zou ’k me zo’n konijntje kunnen kopen,/maar ’k word zelf grijs. Want alles komt te laat.”

Maar meestal doet de dichter kond van zijn ’zijn in Brahman’, bijvoorbeeld als hij schrijft: „Niet twijfelend weet ik: alle goed is kwaad;/ twijfelend hoop ik: alle kwaad is goed; / zodat wie ’t ene wil, het andre doet, / en zondloos hij slechts is, die beide laat.” Dit is cryptogrammentaal maar op een vreemdsoortige wijze oogt het heel erg wáár.

Het gedicht hieronder afgedrukt vergt een uitleg die even moeilijk lijkt, maar uiteindelijk glashelder wordt. Dèr Mouw was solipsist, wat betekent dat je bang bent voor of verlangt naar het bestaan van slechts één dimensie: de jouwe. Je kunt vrezen de enige te zijn op aarde en je kunt één worden met de wereld waarin je leeft. Je kunt de wolken zijn die boven de hei zweven en tegelijkertijd de hei zelf zijn. Je kunt – en daar hebben we die gedachte weer – God zijn en ook dienstmeid. Klein als een punt en tezelfdertijd groot als een cirkel. Dat kun je wazig vinden of onmogelijk, maar op zijn minst levert het een magnifieke definitie op van religie en geloof: Het tot zekerheid opheffen van je twijfel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden