’Je houdt het dicht bij jezelf’

Promotie-affiche van 'Richard III' van Orkater en Stadsschouwburg Amsterdam. (Trouw)

Dit is de week van Gijs Scholten van Aschat. Twee premières, twee hoofdrollen. Als de behoorlijk verdwaalde Jörgen in de film ’Tirza’. En Tom Waits zingend in ’Richard III’. „Shakespeare is mijn hobby.”

’De ene keer gooit Tom Waits een bak ijzer over je heen en de andere keer verleidt hij je met Hollywood-tunes. Dat is precies wat ook Richard doet. Hij meet zich elk moment opnieuw een rol aan die hem dan het beste past. Met hart en ziel verovert hij Lady Anne en pal daarop stelt hij snoeihard: ik wil haar, maar niet te lang.”

Gijs Scholten van Aschat (1959) speelt en zingt de titelrol in ’Richard III’ bij Orkater. Een onverwachte combinatie. Een Shakespeare bij een gezelschap dat wars was van repertoiretoneel en dan nog eens gemengd met popmuziek, met songs van Tom Waits. „Ik houd van Shakespeare”, zegt Scholten van Aschat. „En van muziektheater. ’Richard III’ wilde ik al lang heel graag spelen. Scènes had ik al vaker als lesmateriaal gebruikt op de toneelschool. Of adviezen gegeven aan Annette Speelt toen die het stuk deed. Ik had ideeën te over. Maar alweer een ’Richard’ bij een groot gezelschap leek me minder interessant. Tenzij je het muzikaal kon maken.

„Ik heb met de gedachte gestoeid om het, à la de film ’Fanfare’, in een kleine dorpsgemeenschap te laten spelen, met Richard aan de piccolo achterin het dorpsorkest, maar dan kon je net zo goed een heel nieuw stuk maken. En toen zat ik in de auto, luisterde naar ’All the world is green’ van Tom Waits, hoorde opeens de woorden beter en schoot het door me heen: Dat heeft van alles met Richard te maken.”

Met Richard III schiep William Shakespeare de ultieme slechterik, een gewetenloze beul die zijn weg naar de macht plaveit met bloed en snode verleidingskunst. Het stuk is nog maar net begonnen of Richard heeft de vrouw wier man, vader en schoonvader hij pas heeft vermoord, zijn bed al ingepraat. „I fell into the ocean”, zingt Scholten van Aschats Richard in die scène alsof hij het amorele van zijn eloquente vleierijen even helemaal kwijt is.

De schoft, denk je dan, als publiek. Maar net zoals het timbre van zijn stem de harde trekken van zijn tegenspeelster doet ontdooien, zo krult in je buik het besef dat het jou daar ook zou zijn gebeurd.

„Dat is eigenlijk altijd het geval bij het muziektheater dat we bij Orkater maken”, zegt Scholten van Aschat. „Met muziek kun je iets vertellen wat je met woorden niet kan. Een onderlaag raken. Onder extremen als de botte-bijlmentaliteit van je-kop-eraf en dat schijnheilige verleiden. Bij de moord op de neefjes bijvoorbeeld, als The Sadists (een trio musicerende acteurs, hier ook Richards soldatenbende) ’The part you throw away’ zingen, dan voel je de pijn en overbodigheid van die net gepleegde moord.

„Er zit iets heel destructiefs in Richard. Door roeien en ruiten gaan om het doel, koning worden, te bereiken en dan toch doorgaan met moorden. Deels uit angst om het weer te verliezen, deels uit angst voor de leegte die dan ingevuld moet worden. Dat zie je wel meer. Maar misschien is vernielen om het vernielen ook wel iets des mans. Ooit als kleine jongen wilde ik autosloper worden. Ik vond het lekker om autootjes kapot te maken.

„Wij – muzikaal leider Vincent van Warmerdam, regisseur Matthijs Rümke, dramaturge Janine Brogt en ik – proberen de muziek zo in de tekst te voegen, dat de voorstelling niet gaat stilstaan, maar dat die er inhoudelijk een draai aangeeft. Het Kurt Weill-achtige idioom van Waits’ muziek helpt daar flink bij. Die zorgt voor een Brechtiaans vervreemdend effect.

„De meeste nummers zingen we nu toch met microfoon, niet Matthijs? Dat is dan echt een daad, toch?”, stelt Scholten van Aschat tijdens de ruwe montage van het eerste bedrijf in het repetitielokaal. Hij draagt een Schotse rok. Uit zijn mouw steekt niet Richards ’verdorde hand’, maar een handschoen met een ring klepperende holle noten: „Een soort ratel van melaatsen, die ik bij toeval bij de muziek vond.” Als uit zijn keel en die van The Sadists het ’Misery is the river of the world’ aanzwelt, voel je hoe een onberekenbaar kwaad het toneel vult.

„Als karakter”, zegt Scholten van Aschat, „hebben Richard en Tom Waits veel gemeen. Allebei spielerisch en ongrijpbaar met een theatrale én een mystificerende kant. Bij geen van tweeën kom je erachter wie hij nou werkelijk is. Richard zet allemaal theatrale middelen in, maar ik speel hem alsof hij er zelf in gelooft. Dat maakte ook de Hitler van Bruno Ganz in ’Der Untergang’ zo boeiend. Per seconde kan Richard op een andere tactiek overspringen, maar ik speel het nooit zo dat het lijkt of ik de boel in de zeik neem. Evenmin stap ik ooit in de huid van iemand anders. Je houdt het heel dicht bij jezelf, maar brengt jezelf in andere omstandigheden: als ik die man was geweest, had ik zo gereageerd. In wezen heb je dezelfde emoties nodig bij Jezus Christus als bij Hitler.”

Nooit zie je Gijs Scholten van Aschat een karakter spelen dat aardig gevonden wil worden. Toch wekken zijn personages op zijn minst een soort mededogen. Dat geldt ook voor de twee zeer uiteenlopende figuren in de twee producties, die beide deze week in première gaan: behalve ’Richard III’ de film ’Tirza’ naar de gelijknamige roman van Arnon Grunberg. Een film die draait om Jörgen Hofmeester en de bizarre zoektocht naar zijn verdwenen dochter.

In Scholten van Aschats vertolking is Jörgen een meestal hopeloos verkeerd reagerende man. „Een regelrechte schoft is niet interessant. Ik probeer altijd iets van kwetsbaarheid in te bouwen om het personage meer dimensie te geven. Niet een rond karakter. Als handelingen, emoties contrair zijn, krijg je een gecompliceerd karakter. Dan leg je de vraag ’hoe die is’ bij het publiek. Je dwingt hen hun mening te herijken.

„Jörgen is the man you love to hate, een man met twee kanten: één oog zie je wel, één oog niet. Dat mijn gezicht vrijwel aldoor half in de schaduw zit, komt voort uit principes van de film noir. Jörgen wil het goede voor zijn dochters, maar doet het foute. Je snapt hem, maar voelt ook dat hij iets verbergt. Ik heb zelf een dochter van ongeveer dezelfde leeftijd als Tirza. Of ik net zo negatief zou reageren op haar vriendje als die me niet beviel, hoop ik niet. Maar als zij vermist was, zou ik vast ook naar Afrika gaan om haar te zoeken.

„De film is grotendeels in Afrika gedraaid. Dat had een geweldige impact. Het was slopend. Extreem lange draaidagen, extreme temperatuurverschillen, extreme locaties. Onvergetelijk om in je piere eentje door de woestijn te lopen, unheimisch om in een getto met honderden mensen eromheen te staan. Lost in a way voelde ik me. Elke poging om contact te houden met jezelf en je omgeving wordt je uit handen geslagen. Hetzelfde wat Jörgen gebeurt.

„Op televisie en film val je samen met je rol. De magie van theater is juist de onuitgesproken afspraak met het publiek, het appèl op de fantasie: ik zet die hoed op en dan geloven jullie dat ik ben die ik zeg dat ik ben. Shakespeare verdraagt al helemaal geen realisme of naturalisme. Al zijn stukken staan voor een groter verhaal. ’Hamlet’ als zoektocht naar de zin van het leven, ’Richard III’ als metafoor voor de machtshonger van mensen die niet eens weten wat ermee te doen. Dat zie je toch continu.

„Elke Shakespeare is steeds weer een spiegel van de tijd. Scènes voegen zich naar wie en wat jij op dat moment bent, en dat is nu gegarandeerd anders dan vijftien jaar geleden. Hij is bijna mijn hobby. Op de toneelschool geef ik alleen maar les in Shakespeare. Met Pierre Bokma doe ik een paar keer per jaar een Shakespeare-avond. We vertellen over Shakespeare en over acteren aan de hand van zijn stukken en spelen er fragmenten uit.

„Die liefde voor Shakespeare is begonnen op de toneelschool in Maastricht door een leraar, die de stukken feilloos analyseerde. Ik vond het enorm inspirerend, maar de meesten vonden hem fucking boring. Bewust heb ik daarna gekozen voor de Haagse Comedie, al was dat niet ’in’ en kreeg je minder aandacht. Het was de beste plek om me te kunnen verdiepen in klassiek repertoire.

„Mijn eerste professionele Shakespeare, ’Romeo en Julia’ in 1984, heb ik ingestudeerd met die voormalige leraar. Bij hem thuis in Parijs. Om te begrijpen hoe je met ritme en taal om moest gaan. Ik was nog lang niet uitgeleerd. Ik ging er een paar keer per jaar naartoe. Alle tijd die je in Shakespeare investeert, is gewonnen tijd. 54 volle maanden ben ik inmiddels al met Shakespeare bezig geweest.

„Bij theater voel ik wat mijn kracht is. Film en televisie geven veel minder voldoening. Daar is het vooral heel veel wachten op de set. Behalve als je de hoofdrol speelt – dat is een groot verschil. Bij een rol als Jörgen stop je je ziel erin, anders is het gewoon werk.

„Mijn plezier zit niet in het resultaat, maar in de weg ernaartoe, het werken aan een stuk. Loopt dat goed, dan komt het moeilijkste: nou moet ik dat elke avond doen. Vandaag had ik mijn ziel en zaligheid in de doorloop gegooid – het zweet gutst nog langs mijn rug – iedereen vond het geweldig en opeens komt het dan op me af, dat ik daar telkens weer aan moet voldoen. Je kunt een heel eind komen op je techniek, maar daar word ik moeër van dan wanneer ik het op m’n ’echie’ doe.

„Wil het je echt iets teruggeven, dan moet je voluit gaan, elke keer weer. Het zit ’m in de drie uur voor de voorstelling. Om vijf uur moet je beslissen wat voor voorstelling je gaat neerzetten en hoe je dat doet. Ruim van tevoren in de schouwburg een beetje rondscharrelen, boterhammetje in de kleedkamer en geen gelul aan je hoofd.”

’Richard III’ is Gijs Scholten van Aschats laatste voorstelling bij Orkater. Vanaf dit seizoen is hij in vaste dienst bij Toneelgroep Amsterdam. „Ik wou een sabbatical nemen, maar kreeg geen subsidie. Toen ben ik een maand gaan fietsen, naar Spanje. Zo krijg je wel een andere perceptie van de wereld, de rust op het platteland. Heel anders dan de dagelijkse opwinding in de media. Dan overvalt je iets van: waar hebben we het nou over.

„Probleem is om die attitude vast te houden in het gewone leven. Maar straks stappen in een voor mij helemaal nieuw ensemble is dan een mooie uitdaging. Op één actrice na heb ik met niemand van hen eerder gewerkt. Spannend ja, ik voel me net als het nieuwe jongetje op de middelbare school.”

Gijs Scholten van Aschat als Jörgen Hofmeester in de film 'Tirza'. (Trouw)Beeld Ben van Duin
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden