Jazzpianist Joe Zawinul is zeer overtuigd van eigen talent

AMSTERDAM - Hij probeert het aan te kaarten in zijn muziek: de niet verklaarde rassenoorlog in de Verenigde Staten. Of het feit dat er in het Braziliaanse oerwoud, 'de long van de wereld', jaarlijks een stuk ter grootte van Duitsland wordt weggekapt. En toch schrijft hij pure feestmuziek.

De van oorsprong Oostenrijkse jazzpianist Joe Zawinul zal vrijdag present zijn op het eerste Drum Rhythm Festival in Amsterdam. Hoewel hij al meer dan dertig jaar in Amerika woont, ontglipt hem af en toe nog een typisch Duits-Oostenrijkse uitdrukking als hij uitlegt hoe zijn rijke en gevarieerde muzikale loopbaan tot nu toe verlopen is. Meestal praat hij echter met een onmiskenbaar zwart accent. Dat is minder vreemd dan het lijkt. Kort na zijn aankomst in Amerika trouwde hij een zwarte vrouw. Bovendien speelde en speelt hij meer met zwarte dan met blanke musici.

Hij ging destijds naar de Verenigde Staten omdat hij een beurs kreeg om in Boston te studeren aan het Berklee College of Music. Lang volgde hij die opleiding niet: Maynard Ferguson haalde hem al snel in zijn band. Dinah Washington en Cannonball Adderley volgden. Aan het eind van de jaren zestig vervulde Zawinul een sleutelfunctie in de groep van Miles Davis. Hij schreef onder meer het titelstuk van Davis' belangwekkende 'fusion'-plaat 'In A Silent Way'. Bij Davis ontmoette hij saxofonist Wayne Shorter. In 1970 startte hij met de band Shorter Weather Report.

In de muziek die hij voor deze groep schreef, verwerkte Zawinul, die volgende week zestig wordt, al invloeden uit Latijns-Amerika en Afrika. Weather Report heerste jarenlang eenzaam aan de top van de fusionjazz. Totdat Shorter en Zawinul halverwege de jaren tachtig besloten hun groep op te heffen om hun eigen projecten te kunnen ondernemen. Shorter maakte platen met wisselende bezettingen, Zawinul vormde zijn nieuwe groep, Zawinul Syndicate.

Hij noemt Weather Report 'een fantastische band'. "Toch voelden Wayne en ik al in 1980 dat de groep ons dreigde uit te persen. Ik heb vijftien jaar voor de groep geleefd. Ik deed niets anders. Dat is nu gelukkig niet meer zo. Ik kan het me veroorloven om tijd te nemen voor heel andere dingen. Het Syndicate beheerst niet mijn leven."

Joe Zawinul zegt dol te zijn op het geluid van de vleugel. "Maar de piano is niet belangrijker dan een ander akoestisch of elektronisch instrument. Het is een stuk gereedschap om muziek mee te maken. Het is aan de componist om te bepalen hoe zijn muziek moet klinken. In mijn geval doe ik dat vooral met keyboards, zoals synthesizers en samplers en wat elektronische effectapparatuur. En natuurlijk met mijn accordeon."

De accordeon bespeelt Zawinul mede uit nostalgische overwegingen. "Toen ik in 1959 vanuit Oostenrijk naar de Verenigde Staten ging, nam ik mijn accordeon mee. Als jongen was het mijn lievelingsinstrument. Nog altijd neem ik het, als het kan, mee op reis."

Hij vertelt een snelle componist te zijn. "Ik heb ruim 2500 stukken gecomponeerd. Echt! Ik schrijf een album in een middag en een symfonie in een half uur. Er zijn zaken, waarvan ik niets weet. Ik ben beslist geen genie. Maar voor muziek heb ik talent. Een kwestie van genen, een vorm van genetisch geheugen. Al mijn muziek is geimproviseerd. Ik ga er niet voor zitten. Dat kost me te veel tijd. Dan doe ik liever wat leuks. Nee, ik improviseer een stuk en schrijf het uit. Klaar. Muziek heeft niets van doen met intellect. Muziek is puur gevoel."

Met zijn Zawinul Syndicate maakte de toetsenbespeler tot dusver twee platen: 'The Immigrants' en 'Black Water'. Vervolgens produceerde hij het album 'Amen' van Salif Keita, de 'gouden stem' uit Mali. Meer samenwerking volgde. Sindsdien staan beide sterren regelmatig op hetzelfde podium. Vrijdag is dat het geval op het toneel van het Muziektheater.

Direct na de produktie van Salif Keita's 'Amen', wierp de Amerikaans/Oostenrijkse 'keyboard-wizard' zich weer op zijn eigen muziek. Later dit jaar verschijnt daarvan het resultaat op een nieuw Syndicatealbum. De titel is al bekend: 'Lost Tribes'.

Evenals die van zijn vorige albums, geeft de titel van 'Lost Tribes' goed aan hoezeer Zawinuls zijn inspiratie zoekt in de derde wereld. Niet voor niets wordt zijn muziek door sommigen ook onder het kopje 'wereldmuziek' gezet. Daarmee geconfronteerd, stelt hij liever de term 'wereldbewustzijn' te willen hanteren. Hoe dan ook, in zijn muziek was hij de wereldmuziek-hausse jaren voor. Titels van vroege Weather Reportstukken als 'Nubian Sundance', 'American Tango' en 'Madagascar' spreken voor zich.

Even tekenend is de hoes van de eerste plaat die Zawinul maakte na de periode Weather Report: 'Di.a.lects' (1986). De hoes toont de wereld met alle volkeren die er wonen, van eskimo's in het hoge noorden, tot indianen in Vuurland, van blonde Scandinaviers tot Aboriginals in Australie. De muziek op deze plaat is al even kleurrijk.

De toetsenman ziet zijn composities als hoofdstukken van een groot boek. "Het zijn kleine verhaaltjes over mensen die iets meemaken. Het liefst laat ik ze feesten. Als alternatief voor het geweld dat de wereld tegenwoordig beheerst. Geweld heerst overal. Zelfs op straat. Dat men dat heel normaal vindt, is een slecht teken. Er komt een moment dat er geen terug meer is."

"Weet je" , vervolgt hij somber, "dat in Brazilie elk jaar een bos gekapt wordt ter grootte van Duitsland? Het Braziliaanse oerwoud, de long van de wereld, wordt aangetast. Dergelijke problemen probeer ik in mijn muziek aan te kaarten. Mijn ouders hebben twee wereldoorlogen meegemaakt. En in de Verenigde Staten is er nog steeds een niet verklaarde rassenoorlog. In de jaren zestig was ik het enige blanke lid van de Black Panthers. En dat was zwaar. Het heeft me heel wat moeite gekost om daar gezond uit te komen."

Zo negatief als zijn verhaal klinkt, zo positief klinkt dus zijn muziek. Zawinul schrijft pure feestmuziek, jazzy, fris en uitdagend, veelzijdig en onvoorspelbaar. Heeft dat te maken met zijn Oostenrijkse achtergrond, of juist met zijn nieuwe vaderland: Amerika?

"Als kind in Oostenrijk speelde ik op feestjes en partijen. Amerika is een prachtig land, hoeveel er ook mis is. Amerika is als een vrouw. Ik kan niet met haar leven, maar ook niet zonder. Het is een jong land. Europa heeft een geschiedenis van duizenden jaren, Amerika een van een paar honderd jaar. Uit beide put ik inspiratie. Het oude continent vormt mijn basis. De Amerikaanse smeltkroes zet de accenten. Verder luister ik goed naar wat er elders op deze aardbol voor soort muziek wordt gemaakt. Ik ken geen beperkingen. Zo zit ik in elkaar."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden