Javier Marías 'Geheimen zijn belangrijk, koester ze'

interview | Vandaag verschijnt de vertaling van de nieuwste roman van Javier Marías, 'Zo begint het slechte'. Marías wordt gezien als kandidaat voor de Nobelprijs die morgen bekend wordt gemaakt. Een gesprek over waarom het soms beter is niet alles te willen weten.

De twee paar openslaande deuren van de salon geven uitzicht op Plaza de la Villa in Madrid, een stil plein in de luwte van Plaza Mayor. De drie hoge wanden zijn van boven tot onder bedekt met kasten vol boeken. Ook onder en rond de salontafel wemelt het van de stapeltjes boeken. Rond de imposante flatscreen stapelen de dvd's zich op ('Ik ben een nachtmens. In de kleine uurtjes zit ik vaak nog films te kijken'). In stemmig zwart gekleed rookt de schrijver op zijn brede divan in een uur tijd wel een stuk of zeven filtersigaretten.

Marías (1951) is een schrijver van suspensevolle romans met een filosofische inslag. Schrijven is voor hem een vorm van denken. Een echte bestsellerschrijver zal hij wel nooit worden, maar toch weet hij wereldwijd de literaire fijnproevers te raken. Zijn werk wordt in meer dan veertig landen vertaald. De laatste jaren wordt hij steeds vaker genoemd als kandidaat voor de Nobelprijs die morgen bekend wordt gemaakt.

Shakespeare is nooit ver weg in het werk van Marías. Diens wereldbeeld kleurt de atmosfeer van zijn romans. Daarin klinken de echo's van beroemde zinnen als 'van dezelfde stof zijn wij als onze dromen' of 'het leven is een verhaal-tje, verteld door een dwaas, vol galm en drift, geheel zonder zin'.

Het is niet toevallig dat hij bij ongeveer de helft van de twaalf romans die hij schreef in de titel een citaat van de Engelse grootmeester gebruikte of parafraseerde. Zo is de titel van zijn nieuwste roman ontleend aan een zin uit MacBeth: zo begint het slechte en het ergere blijft achter.

In de roman worstelt de hoofdpersoon, de filmregisseur Eduardo Muriel, op twee fronten met geruchten en geheimen (een typisch Marías-gegeven): zijn vrouw heeft hem in een onbewaakt ogenblik een geheim onthuld dat hij nooit had willen weten, met ontwrichtende gevolgen voor hun huwelijk; over een levenslange vriend bereiken hem kwaadaardige geruchten over diens praktijken als arts ten tijde van de dictatuur.

Waarom heeft u als decor het jaar 1980 genomen?

"Omdat de eerste jaren na de dood van Franco en het einde van de dictatuur cruciaal zijn geweest voor onze geschiedenis. De nieuwe democratische partijen hebben in 1978 een amnestiewet afgesproken: een amnestie voor alle misdaden die in de burgeroorlog en onder de dictatuur waren gepleegd. De jongere generaties beklagen zich daar nu over. Ze noemen het capitulatie, verraad. Hun opstelling komt voort uit onwetendheid. De oplossing van toen getuigt van grote praktische wijsheid. Dankzij de amnestie konden we een tamelijk normaal land worden. Het was toen niet mogelijk om het anders te doen, tenzij je een nieuwe burgeroorlog wilde. Daarom vond ik het belangrijk om dat in een klein hoofdstuk van zo'n zes bladzijden nog eens heel helder uit te leggen.

"Toen mijn literair agente dat las, zei ze: 'Moet dat er wel in? Dat weten we toch allemaal wel!' Toen heb ik gezegd: Ja, wij weten dat, maar jonge mensen van nu weten niet meer hoe het toen was. Die zijn geboren onder de democratie en die kunnen zich niet voorstellen hoe het leven was onder de dictatuur: er waren geen politieke partijen, geen verkiezingen, er was censuur, de pers werd gecontroleerd door het regime, er was geen vrijheid van meningsuiting, enzovoort. Al die dingen die voor hen zo vanzelfsprekend zijn, die bestonden gedurende zo'n veertig jaar gewoon niet. Wat we nu hebben, is toen begonnen.

"Ik zag laatst op tv een van de Catalaanse leiders beweren: we zijn al veel te lang onderdrukt geweest. Dan denk ik: onderdrukt? Onderdrukt? Niemand is sinds Franco onderdrukt, niet echt. Als je er goed over nadenkt is de hele periode sindsdien de beste tijd die we ooit gehad hebben in de hele geschiedenis van Spanje als het gaat om vrijheden."

Uw hoofdpersoon Eduardo Muriel is een pleitbezorger van grote terughoudendheid tegenover geruchten, mysteries en geheimen. Een typisch Marías-personage.

"Niet voor niets is hij eenogig, hij heeft een lapje voor zijn oog. Dat heeft voor mij een dubbele symbolische functie. Aan de ene kant wil ik er mee laten zien dat wij allemaal eenogig zijn gedurende ons leven. We hebben nooit een compleet beeld van wat dan ook. Zelfs als het gaat over wat je het beste kent, je eigen leven. Aan de andere kant is het ook tamelijk gewoon dat we bij talloze gelegenheden besluiten om eenogig te zijn, om alleen te zien wat we willen zien. Dat is wat Muriel doet in de roman. Als hem geruchten ter ore komen over een goede, oude vriend en diens gedrag tijdens de dictatuur besluit hij uiteindelijk om het liever niet te weten. Persoonlijk heeft hij eigenlijk alleen goede ervaringen met die vriend. Op een zeker moment in de roman bewijst deze arts hem ook nog eens een levenreddende dienst. En het is niet alleen vriendschap die hier domineert. Aan het eind van de roman legt hij het ongeveer zó uit: zou ik niet een dwaas zijn als ik zo ongeveer de enige in dit land zou zijn die een vriend laat vallen op basis van wat hij gedaan heeft, terwijl het hele land besloten heeft te vergeten, om het niet meer te hebben over de dingen die gebeurd zijn?"

Het thema van het niet willen weten loopt als een rode draad door uw oeuvre. Waar komt dat vandaan? Heeft het wellicht met uw eigen biografie te maken?

"Ongetwijfeld het een en ander. Ik ben opgevoed door ouders die mij en mijn broers op een heel respectvolle manier bejegenden. Ze oefenden nooit druk op ons uit, hadden respect voor onze geheimen. Ze zouden ons nooit vragen stellen over onze besognes, over vriendinnetjes en zo, tot we er zelf over begonnen. Mijn ouders waren de discretie zelf. Bij mijn moeder waren geheimen absoluut veilig. Mijn vader, die professor in de filosofie was, is vlak na het einde van de burgeroorlog door een collega die een vriend was sinds de middelbare school beschuldigd van subversieve activiteiten waarvoor hij ter dood had kunnen worden gebracht. Uiteindelijk is het bij drie maanden gevangenis gebleven, en werd het hem onmogelijk gemaakt zijn beroep uit te oefenen en te publiceren, tot halverwege de jaren vijftig. Maar mijn vader heeft de naam van die oude vriend nooit in het openbaar prijsgegeven. Ja, dat zijn ongetwijfeld dingen die je vormen, ook als schrijver. Ik vind ook nog altijd dat geheimen belangrijk zijn in ieders leven, en gekoesterd mogen worden. Dat in onze hedendaagse samenlevingen geheimen steeds minder veilig zijn, vind ik een zorgelijke ontwikkeling."

In The Times Literary Supplement las ik een analyse van uw roman waarin de criticus concludeerde: Als Marías een boodschap heeft voor zijn Spaanse lezers dan is het deze: als je de waarheid wilt achterhalen over deze pijnlijke episode in de geschiedenis, dan moet je de begrenzingen erkennen van wat daarin bereikt kan worden. Kunt u zich in die conclusie vinden?

"Ik heb dat stuk ook gelezen, en ik ben het er hartgrondig mee eens. Maar het is niet alleen van toepassing op Spanje en onze geschiedenis. Ik zou die boodschap ook aan ieder individu willen meegeven.

"We zijn allemaal geneigd om onszelf te verklaren of uit te leggen aan de hand van de dingen die je gedaan hebt en bereikt hebt, maar wat we vergeten is iets wat net zo goed deel uitmaakt van wie en wat je bent: de dingen die je niet gedaan hebt, de dingen waarin je gefaald hebt, wat je hebt weggegooid en verloochend, waar je van droomde maar wat je nooit hebt durven beproeven, al zulke dingen behoren doorgaans niet tot het verhaal wat we van ons leven maken. Maar dit negatief is ook een deel van jou, ook dat maakt jou tot de persoon die je bent. Ik denk dat het belangrijk is dat we leren leven met het feit dat we heel beperkt zijn in ons overzicht van de werkelijkheid."

Javier Marías: 'Zo begint het slechte', Meulenhoff, 552 blz., euro 24,99.

'Dingen die je niet hebt gedaan, waar je van droomde maar wat je nooit hebt durven beproeven, maken je ook tot wie je bent'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden