Japanse vrouw draait op voor vergrijzing

Spuugzat was hij het. De vijftigjarige, ongehuwde Japanner wurgde zijn moeder. Jarenlang had hij de zwaar demente vrouw thuis verpleegd. 'Ontspoorde thuiszorg,' schreef een commentator.

En in Chigasaki, 50 kilometer ten zuidwesten van Tokio, lagen onlangs de tweelingzusters Masuko en Mitsuko Kambe (77) dood in hun woning. De twee hadden afgesneden van de buitenwereld geleefd. Mitsuko verpleegde de bedlegerige Masuko. Mitsuko stierf van de zomer aan een hersenbloeding. De hulpeloos aan haar bed gekluisterde Masuko overleed in september. Verhongerd.

In Japan zorgt de familie vanouds voor behoeftige en gebrekkige ouderen. Bejaarden- en verpleegtehuizen zijn schaars. Slechts twee procent van de verpleging-behoevende ouderen woont in tehuizen. Ziekenhuizen vangen de schrijnende gevallen op. De moeder van oud-premier Hashimoto bezette liefst tien jaar lang een ziekenhuisbed. Door een hersenbloeding raakte zij blijvend verlamd. Ze stierf in december.

,,De bejaardenzorg staat hier nog niet eens in de kinderschoenen'', zegt Keiko Higuchi, hoogleraar sociologie aan de Tokiose Kasei-universiteit en schrijfster van een imponerend aantal boeken over het bejaardenprobleem. Higuchi somt cijfers op. Van de 126 miljoen Japanners zijn er 21 miljoen 65 jaar of ouder. Van die ouderen zijn er ruim 1 miljoen dement. Dat aantal neemt verbijsterend snel toe: in 2001 zullen naar verwachting anderhalf miljoen Japanners dementeren. Nu al zijn 2,8 miljoen bejaarden zorgbehoevend.

Higuchi (66): ,,Nergens ter wereld worden de mensen zo oud als hier. Dat lijkt heel mooi. Maar de keerzijde van onze explosieve vergrijzing is afschuwelijk, zeker als je bedenkt dat de ouderenzorg vrijwel volledig op de families rust. Professionele zorg bestaat hier nauwelijks.'' Zorg door de familie betekent in Japan zorg door de vrouw. Meestal gaat het om de schoondochter of echtgenote. ,,Van haar wordt domweg verwacht dat ze de verpleegster en huissloof is van de hulpbehoevende bejaarden.''

Higuchi is kwaad, nu de overheid de thuiszorg financieel gaat bevorderen en nalaat andere, dringend noodzakelijke maatregelen te nemen. ,,In plaats van het opzetten van een fatsoenlijk zorgstelstel, schuift de regering de last op de schouders van de vrouwen in het gezin.'' Vanaf april 2 000 wordt de gezinszorg met een jaarbedrag van maximaal honderdduizend yen (circa tweeduizend gulden) per gezin 'beloond'. ,,Dat is niet alleen een belachelijk laag bedrag'', klaagt Higuchi, ,,maar met die grijpstuiver koopt de regering elke aanspraak op overheidszorg af.''

De grote tegenstander van Higuchi heet Shizuka Kamei, een aartsconservatieve politicus, een van de kopstukken binnen de oppermachtige liberaal-democratische regeringspartij. Hij bedacht het gezinszorgplan. Kamei wil koste wat kost een 'publieke bejaardenzorg' verhinderen. Omdat deze 'de prachtige traditie van gezinszorg vernietigt', aldus de politicus.

Mevrouw Higuchi zit op de grond in het Tokiose hoofdkantoortje van de Vereniging van Ouderenzorg (Higuchi is voorzitter), geleund tegen een boekenkast met provocerende boektitels als 'Verdelg de Man!'. Ze vertelt over zichzelf, hoe ze vorig jaar augustus een knobbeltje in haar borst ontdekte. Haar echtgenoot had ruim twee jaar tevoren een zware beroerte gehad. Hij lag sindsdien in een privé-verpleegtehuis. ,,Omdat ik niet zelf voor hem hoefde te zorgen, kon ik me onmiddellijk laten opereren.''

Higuchi verging het beter dan een vrouw die zij vorig jaar in het ziekenhuis ontmoette: een 59-jarige die thuis voor haar moeder had moeten zorgen. De dag nadat die moeder stierf, ging ze naar de dokter. Net als Higuchi bleek ze borstkanker te hebben. Bij haar was de kanker uitgezaaid naar de lever. In februari stierf ze, zegt een bewogen Higuchi.

,,Zo gaat het in de praktijk. De Japanse vrouw die haar ouders of schoonouders verpleegt, cijfert zich volledig weg. Haar geval was ontstellend tragisch. Haar moeder was zo dement, dat die geen moment alleen gelaten kon worden. Als ze dat een enkele keer toch deed, ontvluchtte haar moeder het huis. Uren spookte die door de omgeving.''

En de echtgenoot van die 59-jarige vrouw? ,,Ach, de man speelt geen enkele rol in het Japanse gezin. Die bestaat feitelijk niet. Van hem is geen enkele hulp te verwachten.''

Higuchi heeft onderzoek laten doen naar de kwaliteit van de thuiszorg. Daaruit blijkt dat nogal wat schoondochters de thuis verpleegde bejaarden 'mishandelen'. Het is vooral een geestelijke vorm van mishandeling. Geslagen wordt er zelden. ,,Schoondochters staan jarenlang bloot aan enorme spanningen'', legt Higuchi uit. ,,Ze worden door hun schoonouders stelselmatig gekoeioneerd. 'Doe dit! Breng dat!' Dat soort commando's hebben ze te verduren. Als schoondochter stel je in Japan niets voor, maar je moet wel zorgen voor de ouders van je man. Dat is je taak. Het is te begrijpen dat sommige schoondochters terugschreeuwen of het vertikken die commando's op te volgen. Het vlies tussen liefde en haat is erg dun. Dat kan dan uitmonden in mishandeling, ja.''

In een snel vergrijzend land waarin zulke wantoestanden heel gewoon zijn, is professionele zorg bitter nodig, zegt ze. ,,Wat de bejaardenzorg aangaat blijft Japan nog lang een derde-wereldland.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden