Japanse topbankier: crisis Japan deels veroorzaakt door politieke druk VS

De economische crisis begon ruim een jaar geleden in Thailand en kreeg daarna via Zuid-Korea, Indonesië en Japan vat op de rest van de wereld. In een serie beschrijft Trouw de gevolgen van de crises in verschillende werelddelen. Vandaag deel 3: de Japanse zeepbeleconomie.

TOKIO - De economische neergang van het Japanse keizerrijk is bankier Hiroshi Takeuchi (68) niet in de koude kleren gaan zitten. Al 45 jaar werkt hij bij dezelfde bank, de Long-Term Credit Bank of Japan. Dit geldinstituut staat op de rand van een bankroet.

In het fantasieloze hoofdkantoor van de financiële kolos rilt Takeuchi. Hij is verkouden. Hij leidt de onderzoeksafdeling van de Long-Term Credit Bank. Takeuchi: “Kort na de oprichting kwam ik bij de bank. Ik was 23 en ik had net mijn marxistische periode achter de rug.”

Zijn carriëre verliep voorspoedig. In de jaren tachtig kwam hij in de hoofddirectie. Op het hoogste niveau maakte hij mee hoe de Japanse economie als kool groeide en hoe die als een zeepbel uiteenspatte, toen bleek dat banken veel te enthousiast leningen en hypotheken hadden verstrekt. Mede daardoor veranderde Takeuchi in een verzuurde man. Voelt hij zich schuldig en medeverantwoordelijk voor het debàcle?

“Nou nee. Ik zat in de hoofddirectie, maar daar was ik slechts verantwoordelijk voor onderzoek. Dus ik wist niets van het management van de bank. Een vinger in de pap had ik niet.” Over zijn bank wil hij niet meer kwijt dan een flauwe schets van de aftakeling. “Het geval van de Long-Term Credit Bank is moeilijk. Het is een opeenvolging van mislukkingen geweest. Deze bank behoort tot de slechtere, maar was niet de slechtste. In korte tijd is de zaak in een stroomversnelling geraakt en uit de hand gelopen.”

Een verdedigende rol ligt hem niet. Takeuchi gaat liever in de aanval. De wereldcrisis die zich aandient en zelfs de Japanse depressie, zijn niet puur op het conto van de Japan te schrijven, verklaart hij. “Weet u waarom de Japanse zeepbeleconomie ontstond? Omdat Japan werd gedwongen Amerika te helpen!”

In 1985 kampte het keizerrijk met een peperdure yen. Om de druk op de yen te verlichten, verlaagde Tokio de rente, vertelt hij. In 1986 en 1987 bloeide de Japanse economie weer. “Normaal gesproken zou de Japanse Centrale Bank de rente toen hebben verhoogd om de economie niet te laten oververhitten. Maar wat gebeurde er? Black Monday. De effectenmarkten in het Westen ploften in oktober 1987 ineen.

Bubble

Washington heeft de regering toen op het hart gedrukt de rente niet te verhogen. En u weet wat het betekent als Amerika Japan onder druk zet: de regering gehoorzaamde. Door de rente niet op te schroeven, stoomde onze economie door. Er zat geen rem meer op, de zeepbeleconomie was geboren. Als je het goed bekijkt, is het ook Amerika's schuld dat onze bubble ontstond.''

Takeuchi ziet een parallel met de jaren negentig. Centrale banken staan onder druk de rente te verlagen om de economieën niet te laten verzanden. “De rente gaat omlaag en de Westerse economieën kunnen voortgieren. Precies zoals dat bij ons gebeurde in de jaren tachtig. En het einde van dat liedje is bekend.”

Zijn aanval gaat over in een jeremiade. “De door Amerika gepredikte ongebreidelde markteconomie is feilbaar gebleken. Kapitaal kan vrijelijk bewegen. Het vloeit naar de plek met het hoogste rendement. Met de Japan en Zuid-Oost-Azië gaat het beroerd. De VS gelden als veilig en sterk. Bovendien zijn de VS een land met weinig regels, die door iedere belegger makkelijk zijn te doorgronden. “Daarom verzamelt het kapitaal zich in Amerika.”

Maar, zegt Takeuchi, de VS zijn minder krachtig dan altijd is verondersteld. “Ook het Amerikaanse systeem van financiële veiligheid en kracht bleek vatbaar voor dwalingen. Dat hebben die speculatieve hedge funds wel bewezen.”

De wereldveenbrand zal van Azië en Rusland via Zuid-Amerika overslaan naar Noord-Amerika, vreest de Japanse bankier. De aandelenmarkten zakken in. Een neerwaarste spiraal is ingezet. “Het zit helemaal fout.”

Op z'n gat

Komt Japan niet sneller uit het slop dan menigeen denkt? Takeuchi schudt het hoofd. “Nee, nee. De Japanse economie ligt op z'n gat. Er zit geen beweging in: volledige stagnatie. Japan weet niet hoe het er weer bovenop kan komen. Van de politiek hoeft niemand iets te verwachten. De politiek stelt niets voor. Japan kent geen leiding. De premier heeft geen stem in het kapittel”, zegt hij.

“Vlak na de oorlog, in de tijd van de Amerikaanse bezetting, is dat zo gegroeid. Wat dat betreft is de bezetting en het muilkorven van Japan geslaagd! De VS hebben Japan zo ingericht dat wij nimmer een sterke mogendheid konden worden. Die machteloosheid van regering en politiek zit in ons stelsel gebakken. De politici die probeerden de economie in goede banen te leiden, faalden. Zo wordt het aldoor erger, in heel Azië. Het begint pas!”

Kijk eens wat er gebeurt. Japan Leasing Corporation is kapot”, verzucht hij. Japan Leasing, nauw verbonden met Takeuchi's Long-Term Credit Bank, ging onlangs kopje-onder: het grootste bankroet uit de Japanse geschiedenis. “En er komen er meer”, voorspelt hij.

Japan ondergaat een koude sanering. Zal daardoor eindelijk de gewoonte veranderen dat werknemers hun hele leven dezelfde baas dienen en ontstaat er dan een flexibeler, doelmatiger arbeidsmarkt? Takeuchi: “Mogelijk. In de handel en de tussenhandel is levenslange arbeid bij hetzelfde bedrijf al verdwenen. Als dat systeem ook in de industrie verdwijnt, bestaan er geen wezenlijke verschillen meer tussen de Japanse en de Amerikaanse economie. En als dat verschil wegvalt, wint Amerika.”

“Want”, verklaart Takeuchi, “veel Japanners werken zonder te weten waarom en waarvoor. Hitori no tensai yori mo futari no bonsai no ho ga katsu, vinden Japanners: twee middelmatige lieden winnen het van een genie. In een groep kunnen we goed werken maar op onszelf zijn we zwak.”

De zekerheid van de werkomgeving brokkelt af. Mensen zoeken nieuwe maatschappelijke zekerheden, zegt Takeuchi. “Japanners komen samen in haiku-clubjes waar eens per week gezamenlijk wordt gedicht. Of in schaakclubjes. We proberen vrienden te maken buiten ons werk. Karaokebars bloeien dankzij dat zoeken naar nieuwe verbanden. Vorig jaar zijn er 200 000 Japanners in het buitenland getrouwd. Weet u waarom? Omdat je dan de mensen van je werk niet hoeft uit te nodigen!”

Vrije mensen

Japan heeft van de VS geleerd, zegt Takeuchi, dat we geen werkslaven moeten zijn. “We zijn vrije mensen, vrij in onze keuzen. Maar ik zet daar ook vraagtekens bij. Want dat lifetime employment was zo slecht nog niet. Die zekerheden maakten Japan stabiel. Maar dat soort zekerheden past niet in de moderne markteconomie”, schampert hij.

Hiroshi Takeuchi zwoor Marx 45 jaar geleden af en verkocht zijn ziel aan het kapitalisme. De Marx minnende Sovjet-Unie en haar vazalstaten overleefden het verenigde kapitalisme aller landen niet. Nu de 'Verelendung' apan in haar greep lijkt te hebben, kijkt Takeuchi beteuterd terug op 45 jaren zwoegen. Hij kan er om lachen noch huilen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden