'Japanse nationalisten zijn populair, hun visies niet'

Kiezer mag naar de stembus, maar weet niet waar hij met het land heen wil

INTERVIEW | SYBILLA CLAUS

In de opmaat naar de Japanse verkiezingen, komend weekeinde, laten extreem-rechtse Japanse politici geregeld van zich horen met opzienbarende uitlatingen, tot schrik van buren en buitenstaanders. Neem burgemeester Kawamura van Nagoya, zusterstad van het Chinese Nanjing, waar Japan in 1937 een bloedbad onder burgers aanrichtte. Kawamura betwijfelt hardop of de massamoord wel plaatsvond.

Kawamura richtte de partij 'Belastingverlaging Japan' op. Nationalistische collega's begonnen partijtjes met namen als 'Restauratie', 'Renaissance' en 'Zonsopgang'. De helft van de Japanse kiezers is nog 'zwevend'. Aan kop in de peilingen gaat oud-premier Abe Shinzo, van de conservatieve LDP. Hij trapte eerder op veel Chinese en Koreaanse tenen.

Schuift Japan overmorgen naar rechts op, zoals The Economist stelt?
"Nee", zegt professor Soeya Yoshihide van de Keio Universiteit in Tokio, die onlangs Nederland aandeed. "Dat is een oppervlakkige observatie. Dat hernieuwde nationalisme is voor de buitenwereld heel verwarrend. Maar het is een groot misverstand dat deze politici dé Japanse mening verkondigen. De teruggetreden gouverneur van Tokio, Ishihara, die de rel met China om de Senkaku-eilanden opstookte, is als figuur populair. Zijn visie is dat niet. Neem zijn roep om kernwapens. Het Japanse gevoel daartegen is zó sterk; dat gaat echt niet gebeuren. Of neem Abe's campagne om het leger te versterken. Dat is de komende jaren vrijwel onmogelijk, mede door Japans veiligheidsverdrag met de VS. De laatste tien jaar zijn onze defensieuitgaven consequent slechts één procent van het bruto binnenlands product geweest. Ironisch is dat de felle Abe in zijn tijd als premier (2006-2007) juist probeerde Japan met de regio te verzoenen."

Hoe moeten buitenstaanders die nationalistische uitspraken dan zien?
"Het betekent zeker niet dat een nieuwe strategische lijn is ingezet. Eigenlijk raken die nationalistische debatten steeds verder los van het Japanse veiligheids- en defensiebeleid. Dat blijft het domein van hoge ambtenaren die als een 'onzichtbare hand' het beleid initiëren.

"Het resultaat is frustratie bij nationalisten. Een minderheid voelt zich miskend, en roept steeds luider om verandering. Dat is onze binnenlandse dynamiek. Het klopt wel dat Abe als individu een nationalist is. Mocht hij als premier doen wat hij nu zegt, dan is dat rampzalig. In de regio wordt de Japanse regering nu al - onterecht - bestempeld als nationalistisch."

"Onze politici zijn naïef en onwetend. De LDP is decennia dominant geweest, ze hoefden niet eens internationaal te denken. Nu zou het bijvoorbeeld goed zijn als Japan toetreedt tot het economische Transpacifische Partnerschap. Maar veel politici zijn daartegen vanwege protectionisme. Burgers willen verandering, maar wat en waarheen? Het duurt nog wel even eer de Japanse politiek duidelijker wordt."

Een voorbeeld van toenemend isolationisme is dat nog maar 20.000 Japanners in de VS studeren, tegen 50.000 in de jaren negentig. China heeft daar nu zo'n 160.000 studenten, en 300.000 wereldwijd. Gaat Japan in zichzelf gekeerd wegzakken, terwijl buurman China zich steeds sterker profileert?
"De huidige trend in Japan is inderdaad meer naar binnen gericht. Burgers wantrouwen de overheid ten diepste. De economie zit dan wel in het slop, maar mensen zijn blijkbaar nog tevreden met hun leven. Er zijn geen aspiraties. Dat is slecht voor de nationale energie."

Japan heeft een slecht kwartaal gedraaid door het conflict met China over Senkaku en de daarop volgende Chinese boycot van Japanse producten. Komen bedrijven niet voor hun belangen op bij de regering?
"Zeker zeggen zij dat de regering wat moet doen om de situatie te de-escaleren. Maar wat? Ze hebben geen idee."

Excuses maken voor het verleden? Toegeven dat er wél een conflict is?
"Het laatste zouden we moeten doen, ja. Het eerste is vooral in de jaren negentig geprobeerd. Op de Zuid-Koreaanse tv heeft onze premier destijds excuses gemaakt. Thuis was dat moeilijk vanwege nationale trots, maar er kwam een Aziatisch vrouwenfonds. Elke actie is een compromis. Het gezamenlijk WK met Zuid-Korea in 2002 was een hoogtepunt. Maar de Chinese president Jiang Zemin bleef erg anti-Japans. Diplomaten die het toen echt hebben geprobeerd, zijn nog getraumatiseerd. Ze waren overigens meer energie kwijt aan Japanse nationalisten dan aan Zuid-Korea en China."

Wat is een goed veiligheidsbeleid voor Japan?
"Japan is geen grootmacht. Het moet zich als middenmacht profileren en focussen op betere samenwerking met buren als Australië, Zuid-Korea en de regionale organisatie Asean. Doel moet zijn met China samenleven in een welvarend Azië, niet de concurrentie aangaan. China zal zelfs die samenwerking als anti-Chinees opvatten, maar dat is het niet. Eigenlijk moet Japan zich qua veiligheid voorbereiden op een gevaarlijke ontwikkeling. Oorlog verwacht ik niet, maar we herorganiseren ons leger sinds kort richting snel inzetbare afschrikkingsmacht."

Hoe ziet de toekomstige relatie met China eruit?
"Moeilijk te voorspellen. Ook in China zie je meer nationalisme. Dat komt deels door hun historische gevoel van vernedering door het Westen en Japan, en door hun trots over de nieuw verworven positie. Daar staat hun wens tegenover van deelname aan de internationale orde. Zowel onder politici, academici als de bevolking bestaan die tegenstrijdige trends. Hoe dat zich gaat ontwikkelen weten zij noch wij."

Wie is Soeya Yoshihide?
Soeya Yoshihide is directeur Oost-Aziatische Studies aan de vermaarde Keio Universiteit in Tokio. Soeya studeerde Engels en internationale betrekkingen. Hij promoveerde in de VS als politicoloog. Zijn specialismes zijn veiligheid in de Aziatisch-Pacifische Regio, en de relaties tussen de VS, China en Japan.

undefined

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden