Japanse jazz houdt van contrasten

(Trouw) Beeld
(Trouw)

Vandaag barst het North Sea Jazz Festival weer los. Deze keer staat Japan centraal, het land waar de meeste jazzplaten ter wereld verschijnen.

Een gat in de muur, een toog, een setje goede speakers en een collectie vinyl van maniakale proporties. Al zijn ze minder talrijk dan in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw, je vindt ze nog steeds in elke Japanse stad: de jazz-kissa’s, kleine cafeetjes waar de jazzcat zich kan laven aan de helden van weleer. Menig Japanse jazzgigant van nu deed er inspiratie op.

„Luisteren naar jazz in Japan is vooral een buiten-de-deurgebeuren”, stelt Dick Stegewerns, Japanoloog en dit jaar medeprogrammeur en adviseur voor het Japanse programma tijdens North Sea Jazz. „De echte fijnproever gaat naar de kissa’s en de jazzkelders waar je zo’n dertig mensen in kunt proppen en waar een bezetting van meer dan vier muzikanten al van het podium dondert”, weet hij uit ervaring.

Buiten festivals als Mount Fuji Jazz en Tokyo Jazz, kent Japan geen echt grote venues. „De gevestigde namen spelen in clubs die zo’n twee- tot driehonderd man aankunnen. Een decadent gebeuren waar je een vermogen betaalt om binnen te komen, waar je wordt geacht netjes aan tafel plaats te nemen en een maaltijd te nuttigen. De artiesten werken een strak geregeld programma af, terwijl het publiek bij de prijzige drankkaart steun vindt voor de intensere beleving van wat zich op het podium afspeelt. Veel Amerikaanse en Europese helden spelen er, naast illustere Japanners die zich – meestal via een opleiding en carrière in de VS – in de internationale top hebben geschaard.”

Voor verreweg de meeste Japanse jazzmusici is het bepaald niet eenvoudig een plaats in dit lucratieve circuit te bemachtigen. „Zij houden zich op in de zompige informele clubs. Een promiscue stel avonturiers dat in telkens andere bezettingen met elkaar de nachten opluistert, ervaring opdoet en ideeën uitwisselt. Het is dé leerschool in een land waar het ontbreekt aan echt goede jazzopleidingen. Zij zijn het die de Japanse jazzscene vitaal houden. Echte lefgozers die helemaal voor de muziek gaan, subsidies ontberen en zeven avonden per week voor een schamel loon op de planken staan.”

Alleen de echte talenten redden het. En dat betaalt zich uit in kwalitatief hoogstaande jazz. In het land waar de meeste jazzplaten ter wereld verschijnen, is de scene breed en bruisend en is er plaats voor zowel de doorgewinterde jazzadept als de young, hip en hot. Die trekken elk weekend massaal naar de danceclubs om er te swingen op jazz gemixt met alles wat maar dansbaar is. Dj’s, vj’s en live groepen maken er samen de avond.

Hoe Japans klinkt al die jazz nu eigenlijk? Volgens Stegewerns net zo Japans als Nederlandse jazz. „Net als hier halen Japanse jazzmusici hun invloeden overal en nergens vandaan.” Waarom dan toch een speciaal Japans programma? Stegewerns: „Ondanks de goede infrastructuur van het tourcircuit in Europa en de VS, waarvan menig doorgebroken Japanse jazzmusicus dankbaar gebruikmaakt, bereiken maar relatief weinigen onder hen westerse, laat staan Nederlandse oren. Dat heeft ook te maken met het niet bepaald opzienbarende werk dat de grote namen de laatste jaren laten horen. Met name de mainstreamers, zij die zich op het brede publiek richten, lijken wat op hun retour,” Journalist en specialist Japanse jazz Ken Vos beaamt dat. Beide kenners verzekeren dat er niettemin genoeg geweldige jazz uit Japan komt, eclectisch, spannend en niet in een hokje te stoppen. Reden genoeg dus dat op een groot festival onder de aandacht te brengen.

Vooral ook om eindelijk eens het hardnekkige vooroordeel de wereld uit te helpen dat Japanse jazzmusici op hun best niet meer zouden zijn dan imitators van de Amerikaanse school. Pianist Marc van Roon, die zich met zijn European Jazz Trio helemaal op Japan richt, zoekt de oorzaak van deze stereotypering in de verschillen tussen westerse en Aziatische samenlevingen. „Waar bij ons het individu centraal staat, komt in het Oosten de groep op de eerste plaats. Wie ben jij om in je eentje de overlevering, dat wat je leraar je heeft onderwezen, wat je idolen hebben bedacht, te veranderen? Hier ben je als musicus goed als je iets eigens legt in wat je leert. Daar wordt het gewaardeerd als je eerst met de grootste gemene deler meegaat. Pas als je dat goed doet, kun je geleidelijk, vanuit conformiteit en respect, jezelf binnen de groepsdynamiek profileren.”

„Dat er wel degelijk flink confronterende jazz uit Japan komt, is onder meer terug te voeren op de opvallende Japanse voorliefde voor contrasten”, signaleert Vos. „Veel jazzmusici hanteren een delicate balans tussen onvoorspelbaarheid en zelfbeheersing, een belangrijke deugd in de Japanse samenleving.”

„Je zult er mensen nooit horen schreeuwen op straat en in de spits zie je iedereen als meesterlijk getrainde mieren door en langs elkaar manoeuvreren”, is de ervaring van Van Roon. „Maar conflictvermijding op een jazzpodium kan natuurlijk niet. Daar gaat het er vaak juist hard, ruig en confronterend aan toe. Dat kan omdat het zich allemaal afspeelt binnen een gemeenschappelijk kader. Net als tijdens het geliefde samen dronken worden op een karaokeavond, waar het heel legitiem is uit de band te springen en je malle kant te laten zien. Zo toon je nederigheid, een heel functionele deugd in het hiërarchische Japan.”

Malle kanten, contrasten, eclecticisme, uitgesproken karakters, ze weerklinken allemaal in de programmering. Zoals de overdonderende death jazz van Soil & ’Pimp’ Sessions. Een snelle, stomende live show van zes in flamboyante Japanse kledij en potsierlijke hoofdtooien gehulde pooiertypes. Verliet bij hun eerste optreden op North Sea het publiek nog geschokt de zaal, vorig jaar werden ze op handen gedragen. Dit jaar beloven ze het hoogtepunt te worden als vanavond de grootste Japanse clubjazz en jazzdance-acts van dit moment aan bod komen.

Zondag staat de ’echte’ jazz uit Japan op het programma. Ook dan weer volop avontuur, confrontatie en tegenstellingen. Pianiste Satoko Fujii laat horen dat ze het ene moment heel lyrisch en romantisch kan klinken om vervolgens explosieve freejazz uit haar vleugel te slaan. Ook gitarist Yoshihide Otomo, groot geworden in de freejazz, jazzrock en noise – hier aantredend met zijn New Jazz Orchestra met de Nederlandse pianist Cor Fuhler in de gelederen – kan behoorlijk contrastrijk uit de hoek komen. Het aangekondigde duet tussen pianistes Hiromi en Yano Akiko is al helemaal veelbelovend. Totaal verschillende karakters die zelden samen speelden. Hiromi, een kwart eeuw jonger dan Akiko, beweegt zich tussen pop en jazz, met een altijd hoog energieniveau vol levenslustige emotie en drama. Akiko is veel rustiger, speelt elegant en melodieus. Als slotact moeten de klavierleeuwinnen zorgen voor de slagroom op de taart tijdens deze smaakvol opgediste Japanse traktatie voor de liefhebber van verrassingsjazz.

(Trouw) Beeld
(Trouw)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden