Japan is er klaar mee, Nederland nog niet

Tussen de gangen van het staatsbanket door richtte koning Willem-Alexander woensdag in Tokio het woord tot het keizerlijk paar. Beeld anp

Het oorlogsverleden van Nederlands-Indië is nog steeds geen afgesloten hoofdstuk. Het staatsbezoek van Willem-Alexander aan Japan wijst uit dat we met dat land dikke vrienden zijn, maar die kiezel in de schoen blijft.

De gezichten van de Japanse aanwezigen bleven onverstoorbaar op de borden gericht toen koning Willem-Alexander woensdag voor het begin van het staatsbanket zei dat het 'verdriet om de slachtoffers blijft schrijnen'. De enigen die zich in de sobere zaal van het keizerlijk paleis bewogen, waren de talloze lakeien.

De vaststelling van Willem-Alexander dat de gruwelen en vernederingen die Nederlanders in Japanse kampen moesten ondergaan hen tot op de dag van vandaag blijven achtervolgen, veroorzaakte geen enkele zichtbare rimpeling in het gemoed. De bittere woorden maakten daarna plaats voor optimistische vergezichten. De koning hief het glas. "Dat de vriendschap tussen Japan en Nederland mag bloeien en vrucht mag dragen in de jaren die komen!" En het orkest in de zaal speelde het Japanse volkslied.

Grootste ontvanger
Het is ook geen gemakkelijk parket waarin de Nederlandse regering zich vanaf de jaren zeventig bevindt. Aan de ene kant zijn er de zakelijke en persoonlijke relaties die een tiental jaren na de Tweede Wereldoorlog, ondanks alle barre gebeurtenissen tussen 1942 en 1945 in Nederlands-Indië, weer opbloeiden. Dit legde Nederland geen windeieren. De recente statistieken wijzen uit dat Nederland in Europa de grootste ontvanger is van Japanse investeringen.

Willem-Alexander memoreerde het woensdag nog maar eens in zijn tafelrede. Meer dan 450 Japanse bedrijven zijn in Nederland actief en bieden werk aan meer dan 35.000 Nederlanders. En er zit nog veel meer in het vat. De landen werken nauw samen aan het verduurzamen van energie. De koning bezocht gisteren Japanse projecten op gebied van de vergrijzing, een probleem waarin de Japanners zo'n 15 jaar op ons vooruitlopen.

Aan de andere kant heeft de Japanse overheid een enorme belangstelling voor de Nederlandse tuinbouw die zij als de top van de wereld beschouwen. Vandaag woont de koning op de slotdag een landbouwconferentie bij, georganiseerd door de Rabobank, waarbij Nederlandse bedrijven laten zien wat zij voor Japan kunnen betekenen. Minister Kamp van economische zaken heeft gedurende het staatsbezoek een bijna net zo druk programma als de koning, met conferenties met CEO's en 'signing ceremonies'.

Tot op zekere hoogte zijn staatsbezoeken vaak toneelstukjes, gespeeld door hoogwaardigheidsbekleders die zich knikkend en lachend door de maanden tevoren geregisseerde scènes heen werken. Maar in Tokio is niet alles geacteerd. Veel hartelijkheid is gemeend, met name tussen de families van de twee staatshoofden zijn de banden nauw. Eigenlijk zoals het ook voor de oorlog het geval was.

Mooie herinneringen
Hirohito, de vader van de huidige keizer, bezocht in 1921 als kroonprins Nederland en hij bewaarde dierbare herinneringen aan de wijze waarop hij overal in Nederland, zoals bij de polderwerken en in Artis, door enthousiaste menigten werd ontvangen. Juist vanwege die mooie herinneringen wilde Hirohito, de man die door de Amerikanen in 1945 in het zadel werd gehouden om het land niet helemaal te ontwrichten, het bezoek vijftig jaar later nog eens herhalen.

De Japanse keizer Hirohito en zijn vrouw arriveren in 1971 voor een staatsbezoek bij paleis Huis ten Bosch. Beeld anp

Toen de keizer op 8 oktober 1971 op Schiphol landde, stond het daar zwart van de mensen, maar niet om hem juichend en zwaaiend binnen te halen. Er waren agenten die de veiligheid van de delegatie moesten garanderen tegen een luidruchtig protesterende Nederlanders. Op de weg naar Den Haag trof een thermoskan de ruit van Hirohito's auto. Op de tweede dag, toen hij Artis wilde binnengaan, kreeg hij bijna een klap van een woedende man. En later, toen de keizer naar de baltsende nijlpaarden stond te kijken, dreigde een gevaarlijke situatie door opdringerige demonstranten.

In de maanden voor de komst van Hirohito had de immens populaire cabaretier Wim Kan zich openlijk verzet tegen de komst van de keizer naar zijn land. Samen met zijn vrouw Corry Vonk was hij met het beroemde ABC-cabaret door het uitbreken van de oorlog in Nederlands-Indië gestrand. Na de Japanse inval in 1942 werden zij in een concentratiekamp geplaatst en na een tijdje moest Kan als dwangarbeider werken aan de Birmaspoorlijn. De trauma's die Kan en Vonk in die jaren opliepen, zouden zij zoals zoveel Nederlanders nooit meer kwijtraken. Kan verwerkte zijn angsten in zijn liedjes en voorstellingen en raakte bij veel Nederlanders een gevoelige snaar.

Hirohito was in de ogen van Kan een oorlogsmisdadiger die in 1945 voor zijn daden berecht had moeten worden. In Birma moest hij elke morgen een diepe buiging voor zijn beeltenis maken en die man mocht Nederland niet binnenkomen. De 'Nederlands-Britse Japankenner Ian Buruma schreef in zijn prachtige 'Het loon van de schuld' dat hij aan Hirohito's schuld twijfelt. Het had volgens hem niet uitgemaakt of op de troon een 'genadeloze oorlogsmisdadiger' had gezeten of een 'zachtmoedige zeebioloog'. Hirohito had zich krachtiger kunnen verzetten tegen de extreem-nationalistische en agressieve generaals, maar wist hij van de ongekende wreedheden die militairen in zijn naam pleegden?

Economische expansie
Zo worstelt de Nederlandse regering tot op de dag van vandaag met de twee sporen die de twee landen vanaf het verzet van Kan hebben bewandeld. Aan de ene kant was daar het beeld van de pijnen en trauma's die maar niet wilden slijten. Maar tegelijkertijd was daar de ongekende economische expansie die de Japanse economie in de jaren zeventig en tachtig doormaakte en waarvan Nederland, zeker toen het economisch begon tegen te zitten, kon profiteren.

Het wonderlijke is dat het ene het andere nooit in de weg heeft gestaan. Voor de oorlog konden Japanners en Nederlanders elkaar blindelings vinden en, ondanks alles, ook na de oorlog. Het doet sterk denken aan wat hoogleraar Herman Pleij vorige week in deze krant zei over de ongelofelijke taaiheid van tradities en rituelen, die moeiteloos eeuwen in stand kunnen blijven.

In het gebied wat we nu Nederland noemen woonden in de late Middeleeuwen mensen die, gedwongen door de omgeving, zich maar met één ding fatsoenlijk in leven konden houden, en dat was handel drijven. Die kooplieden waren precies de mensen waarop het geïsoleerde Japan in 1600 zaten te wachten. Twee eeuwen lang was de handelspost op het eiland Decima het enige verbindingspunt tussen Japan en de rest van de wereld.

Aankomst bij paleis Soestdijk. Beeld anp

Het is niet verrassend dat zowel keizer Akihito als koning Willem-Alexander in hun tafelredes van woensdag naar dat rijke en bijzondere gezamenlijke verleden grijpen in een poging die kwade geesten van de Tweede Wereldoorlog te bezweren. "De geschiedenis van onze voorouders vergeten wij niet", zei de koning. "Hun zwoegen, hun creativiteit, hun prestaties en onderlinge contacten hebben de wereld waarin wij nu leven vorm gegeven."

Wonderlijk blijft dat die zo verschillende geaardheden van de Nederlandse en Japanse bevolking zo goed samengaan. De directheid en het pragmatisme van Nederlanders kunnen soms flink in botsing komen met de introverte en inflexibele Japanners. Zo ook voor de aanvang van het staatsbanket toen Nederlandse journalisten door een vergissing - iets onschuldigs rond de kleur van toegangslinten - de toegang tot het keizerlijk paleis aanvankelijk werd geweigerd en zij te laat dreigden te komen voor de tafelredes. Tierend ('Is this Japanese hospitality?') betraden journalisten de verder muisstille zaal - aangestaard door verblufte lakeien - en zij namen plaats naast beduusd kijkende Japanse collega's.

Koudwatervrees
Uiteindelijk lijkt het altijd goed te komen. Of dat ook zo is met het onverwerkte oorlogsverleden van de Indiëgangers is echter de vraag. Vanaf 1971 bleef de geest van Wim Kan boven elk officieel contact tussen de twee landen rondwaren. Een gepland bezoek door koningin Beatrix in 1986 ging op het laatste moment niet door omdat de VVD-fractie uiteindelijk koudwatervrees kreeg. Keizer Hirohito leefde nog en het verzet was te groot. Tot groot verdriet van het bedrijfsleven.

Vijf jaar later was de tijd wel rijp voor een bezoek. Akihito was zijn overleden vader opgevolgd en Beatrix zette nu door. Bij die reis verving Willem-Alexander zijn vader Claus die door zijn ziekte thuis moest blijven. In haar tafelrede nam Beatrix geen blad voor de mond: "Velen van mijn landgenoten hebben de oorlog niet overleefd. Zij die wel zijn teruggekomen, blijven getekend door de herinnering."

In de tuin van de residentie van de ambassadeur in Tokio zegt Jaap Rost Onnes (78) dat het bezoek van Beatrix destijds een 'doorbraak' betekende. Het was volgens hem een emotioneel bezoek, maar iedereen wist toen waar hij aan toe was. Rost Onnes fungeert dezer dagen als 'boegbeeld' van de economische missie vanwege zijn enorme netwerk in Japan. Ruim dertig jaar bracht hij Japans en Nederlands bedrijfsleven bij elkaar.

Demonstratie buiten de hekken van paleis Huis ten Bosch tegen de komst van de keizer. Beeld anp

Bij het bezoek van keizer Akihito in 2000 aan Nederland was er volgens Rost Onnes sprake van een 'stabilisatie' in de verhoudingen. De keizer zei toen 'oprecht bedroefd' te zijn dat de landen in de Tweede Wereldoorlog met elkaar in conflict kwamen. Dat volgde op de 'oprechte excuses' van toenmalige premier Obuchi en hij noemde de Nederlandse slachtoffers van de Japanse kampen bij naam.

Het huidige staatsbezoek ziet Rost Onnes, heel optimistisch, in het licht van de 'stap voorwaarts'. De pijn van de overlevenden van de kampen zal niet verdwijnen. "Die zal heel langzaam slijten. Als die mensen overlijden, geven zij het door aan hun kinderen. Daar verandert niemand wat aan."

In 2005 herhaalde premier Koizumi tegenover premier Balkenende de 'oprechte verontschuldigingen' van zijn voorganger voor de 'schade en pijn' die Japan heeft veroorzaakt. Een paar weken daarvoor had hij die excuses voor een breed Aziatisch publiek geuit op een top in Jakarta. In datzelfde jaar nam het Japanse Lagerhuis een resolutie aan waarin het spijt betuigde over het veroorzaakte lijden.

Schuldregeling
Jan van Wagtendonk, voorzitter van de stichting Japanse Ereschulden, twijfelt echter aan de oprechtheid van al die excuses. "Het is heel makkelijk om sorry te zeggen als de kassa stijf dicht blijft", zegt hij daags voor het vertrek van de koning naar Japan. Van Wagtendonk geeft toe dat Japan juridisch sterk staat. Er ligt het vredesverdrag van San Francisco uit 1951 waarin een schuldregeling is getroffen. Vijf jaar later kwamen de partijen in het Yoshida-Stikker Protocol een vergoeding overeen van 10 miljoen dollar. "Een fooi. Dat komt neer op 10 cent per persoon. Dat is niet serieus te nemen."

"Op 15 augustus 2015 is het 70 jaar geleden dat de Tweede Wereldoorlog in Azië werd beeindigd. We hopen dat men in Japan dan zegt: we maken een vrijwillige aanpassing en komen met een additioneel bedrag. Wat ons betreft kunnen we dan het dossier sluiten."

Is die hoop reëel? Het gepijnigde gezicht van de Nederlandse ambassadeur in Japan, Radinck van Vollenhoven, spreekt boekdelen. "Japan acht de kwestie formeel en juridisch afgehandeld." Hij wijst erop dat in 2001 77 Nederlandse vrouwen die tijdens de oorlog als troostmeisje zijn gebruikt een schadevergoeding en een persoonlijke brief met excuses hebben gekregen. "Dat was Japans geld. Wij hebben dus al meer gedaan gekregen dan Zuid-Korea."

De kersverse minister Bert Koenders van buitenlandse zaken heeft even later geen positievere boodschap. "Maar dat neemt niet weg dat we altijd de Japanse regering aan het pijnlijke verleden blijven herinneren." Toen het besluit was genomen om naar Japan te gaan, kreeg de stichting Japanse Ereschulden dat als eerste te horen van zijn voorganger Frans Timmermans. "Het lijkt inderdaad veel op een kiezel die in je schoen zit", zegt Koenders. "We voelen hem altijd en toch lopen we door."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden