Column

Jan Pronk verbeeldt nog altijd 'iets groters'

Jan Pronk. Beeld ANP
Jan Pronk.Beeld ANP

Het vertrek van Jan Pronk uit de PvdA heeft weinig rimpelingen in de Hofvijver veroorzaakt. Dat is jammer want hij was een bijzonder politicus, soms zo omstuimig dat het water tegen het Torentje op sloeg, soms zo hondsmoe van zijn reizen door de Derde Wereld dat minister Gruijters een keer tijdens het kabinetsberaad aan de premier vroeg of hij 'het slapende hoofd van collega Pronk op diens eigen vloeiblad mocht leggen'.

Hans Goslinga

Het behoort tot de ijzeren wetmatigheden van de politiek dat de generatie die aan de macht is de oude generatie op afstand zet. Dat was al zo in de dagen van koning Salomo. Mijn pink is dikker dan mijn vaders lendenen, riep diens zoon toen hij aan het bewind kwam en opzichtig de raad van de oudsten trotseerde. Onder het premierschap van de christen-democraat Balkenende gold als regel 'Adviezen van 55-plussers gaan ongelezen de prullenbak in'.

PvdA-fractieleider Samsom maakte tijdens een partijbijeenkomst op de dag dat Pronks afscheidsbrief wereldkundig werd zelfs geen woord vuil aan het vertrek van zijn illustere partijgenoot. Weg is weg, nu zijn wij aan de beurt. Die houding wordt uiteraard versterkt als de kritiek is dat de zittende generatie de beginselen van de partij verloochent, zoals Pronk waarneemt in het harde vreemdelingenbeleid en het loslaten van de minimumnorm in het ontwikkelingsbudget. Dat raakt de politieke ziel.

Geen heiligverklaring
De liberaal Cort van der Linden, een van de beste premiers die het land gekend heeft, formuleerde een eeuw terug als regel dat het beginsel de basis van politiek is. Geestverwanten die zich over de morele kanten van de politiek minder druk maakten, hield hij voor dat Thorbecke zo lang zo'n vooraanstaande rol in de politiek kon spelen, 'omdat hij altijd de vertegenwoordiger was van iets groters'. Daarin moet de bijzondere betekenis van politici als Jan Pronk worden gezocht.

Het gaat hier niet om een heiligverklaring. Iedereen die met hem heeft samengewerkt kent zijn streken. Bij tijd en wijle opereerde hij zeer opportunistisch. Zo redde hij in 2001 na zijn kritiek op de Amerikaanse en Britse bombardementen op Afghanistan zijn huid als minister door zich als 'burgemeester in oorlogstijd' te kwalificeren. Hij verstond als weinig anderen de kunst van het politiek overleven, maar bleef toch altijd een politicus-met-een-verhaal en daardoor zeer herkenbaar, zowel voor vriend als vijand, voorop De Telegraaf die een diepe afkeer jegens hem koesterde.

Onafgebroken inzet
'Ik dacht dat opportunisme alleen in het CDA voorkwam. Maar dat moet ik herzien', mompelde een christen-democraat, toen in 1998 bekend werd dat Pronk ondanks een verkapte bezuiniging op ontwikkelingshulp toch als minister van milieu toetrad tot Kok II. 'Dat heb ik dus niet gehoord', reageerde de PvdA'er die naast hem stond, er op gedempte toon aan toevoegend: 'Maar je hebt natuurlijk wel gelijk'. De kritiek is niet ongegrond, maar zou pas echt hout snijden als Pronk in de politiek een herder was geweest die zichzelf weidde.

Zijn lange loopbaan in dienst van de publieke zaak en zijn onafgebroken inzet voor de allerarmsten in de wereld laten zien dat hiervan geen sprake was. Hij zette Afrika in Nederland op de kaart, ruimer gezien de Derde Wereld, en belichaamde daarmee 'iets groters' dan zichzelf. Dat kun je maar van weinig politici zeggen. Zijn opportunisme valt ruimschoots weg te strepen tegen zijn verdiensten, zeker als je erbij betrekt dat hij als minister ruim zeventien jaar opereerde in de hoofdstroom van de politiek.

Marges
In die hoofdstroom ontkom je, anders dan in de veilige oppositiebanken, niet aan vuile handen, aan een zeker opportunisme, dat positief kan worden gedefinieerd als het spel met de macht. Pronk was in dat spel zeer bedreven en bereid over het dunne koord te lopen tussen zijn geloofwaardigheid en de resultaten die hij wilde bereiken. Hij kende zijn machtsbasis, de linkervleugel van de partij, en wist heel precies waar de grenzen van de macht lagen.

In een democratie gaat het altijd om het benutten van de marges, die smal zijn, zeker in ons coalitiebestel. De verdienste van Pronk is dat hij binnen die beperkte ruimte erin slaagde de verbeelding te blijven van iets groters. Het is wat kleintjes daaraan niet recht te doen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden