naschrift

Jalal Talabani (1933-2017), de Koerdische Mandela, laat zijn volk in crisis achter

Jalal Talabani in 2007Beeld AP

Een Iraaks tv-station noemt hem 'Koerdistans berg', her en der valt de bijnaam 'de buikdanser' maar ook die van 'de Koerdische Mandela'. De dood van de Koerdische politicus Jalal Talabani (83) raakt vriend en vijand in Irak. Want hij had het talent, de charme, de flexibiliteit en het politiek inzicht om vrede te stichten tussen de meest felle tegenstanders. Dat wordt in Irak momenteel node gemist.

Talabani (1933) speelde een belangrijke rol in het Koerdische verzet in Irak. Als tiener werd hij al lid van de Koerdische studentenvereniging, en zijn rechtenstudie moest hij onderbreken toen hij daarom gearresteerd dreigde te worden. Jarenlang vocht hij tegen achtereenvolgende regimes in Irak; tijdens de Iran-Irakoorlog ook aan de zijde van de vijand. Nadat Saddam Hoessein in 1988 gifgas had gebruikt tegen het Koerdische Halabja waarbij 5000 burgers omkwamen, wist hij het Westen te bereiken om daarvan als eerste kond te doen.

Oom Jamal

Aan de verzetstijd hield hij de koosnaam Mam Jalal over - oom Jalal. De PUK, de partij die hij in 1975 na de zoveelste breuk met zijn belangrijkste rivaal, de huidige Koerdische president Massoud Barzani oprichtte en leidde, gebruikt nog steeds foto's uit die tijd. Met name die waar een jonge Jalal op een houten ladder zit te lezen, is typerend: Talabani verdiepte zich even graag in communistische lectuur als in Arabische poëzie en wereldliteratuur.

Hij bouwde een kennis op waarbij hij voor iedere gast of gelegenheid een citaat paraat had, vaak voorzien van een kwinkslag. Hij zou een van de weinig politici in het Midden-Oosten worden die publiekelijk grapjes over zichzelf maakte. En een van de meest toegankelijke: Koerden overal uit het politieke spectrum rouwen met foto's op sociale media waarop ze met hem poseren.

Golfoorlog

De doorbraak kwam na de Golfoorlog in 1991, toen de Koerden in opstand kwamen tegen Saddam Hoessein. Dankzij de no-flyzone die het Westen instelde, ontstond een de facto autonome regio, die na de val van de dictator in 2003 geformaliseerd werd. Maar niet voordat Talabani's volgelingen en die van Barzani een burgeroorlog hadden uitgevochten.

Na 2003 verdeelden de oud-rivalen de functies: Talabani werd de eerste Koerdische president van Irak, Barzani die van de Koerdische regio. Talabani zette de functie naar zijn hand door zich een rol aan te meten als bemiddelaar. En als zodanig wist hij herhaaldelijk te voorkomen dat het optreden van de radicale sjiitische premier Al-Maliki tot gewelddadige reacties leidde. Een zware klus, die na een uitzonderlijk moeizaam gesprek met de premier in december 2012 leidde tot zijn eerste hersenbloeding, die hij ternauwernood overleefde.

Kalkoen

Zijn liefde voor kalkoen en zwaar eten had al eerder tot hartklachten geleid, en een afslankkuur in de VS. Zijn kleermaker in Beiroet moest steeds kleinere maatjes leveren, en steeds vaker pyjama's. De laatste jaren leefde Talabani teruggetrokken op een heuvel in Sulaymaniya, terwijl zijn vrouw Hero Ibrahim namens hem de leiding van de PUK overnam. Hij zag zijn jongste zoon Qubad vicepremier worden onder zijn rivaal.

Toen Talabani zijn tweede, fatale hersenbloeding kreeg, had Barzani zich met een referendum voor onafhankelijkheid in een nieuwe crisis gestort, wat niet gebeurd was als hij nog een politieke rol had gespeeld. Want Talabani zei dat hij mensen er "niet vanaf kon houden te dromen van een eigen Koerdische staat, maar dat afscheiding van Irak niet realistisch is". Hij waarschuwde dat Koerdistan de reacties van de buurlanden niet zou overleven. Veel Koerden betreuren dat Mam Jalals bemiddeling hen niet meer uit dat wespennest kan redden.

Jalal Talabani werd geboren op 12 november 1933 in Kelkan in Irak. Hij overleed op 3 oktober 2017 in Berlijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden