Jad-Vasjem moet stukken Bonhoeffer afstaan

AMSTERDAM - Jad-Vasjem, het centrum in Jeruzalem ter nagedachtenis aan de slachtoffers van de Holocaust, moet al zijn documenten over de beroemde Duitse theoloog en verzetsheld Dietrich Bonhoeffer vrijgeven. Dat heeft een rechtbank in Jeruzalem gelast, meldt het Israëlische dagblad Ha'aretz.

Jad-Vasjem heeft besloten Bonhoeffer niet de eretitel 'Rechtvaardige onder de volkeren' toe te kennen, omdat hij tijdens de Tweede Wereldoorlog geen Joden zou hebben gered, een voorwaarde voor deze titel. De Wereldunie van het liberale jodendom is het niet met die beslissing eens en heeft nu via de rechter afgedwongen dat ze inzage krijgt in de documenten en de gesprekken die aan het besluit ten grondslag liggen.

De protestantse predikant en theoloog Bonhoeffer werd 9 april 1945 op uitdrukkelijk bevel van Hitler in het concentratiekamp Flossenburg opgehangen, op beschuldiging van hoogverraad. De nazi's verdachten hem van betrokkenheid bij de mislukte aanslag op Hitler, 20 juli 1944. Dat was niet juist, maar veel betrokkenen behoorden wel tot zijn vrienden en verwanten. Zelf had Bonhoeffer als onbezoldigd lid van de Abwehr (contraspionagedienst van het leger) in de jaren daarvoor actief meegedaan aan pogingen het nazi-regime ten val te brengen. Hij werd in april 1943 gevangengenomen, onder meer omdat hij Joden had geholpen nazi-Duitsland te ontvluchten. Toen na juli '44 bleek dat hij veel nauwer bij het verzet was betrokken geweest dan de Gestapo aanvankelijk had gedacht kostte hem dit het leven.

Jad-Vasjem verleent niet-Joden die tijdens de Tweede Wereldoorlog Joodse medeburgers hebben gered of getracht te redden, de eretitel Rechtvaardige onder de volkeren. Van Bonhoeffer is volgens het centrum alleen bekend dat hij heeft gepleit voor een tot het christendom bekeerde Joodse vrouw die wegens haar Joodse afkomst werd vervolgd. Een opmerkelijke uitspraak omdat Bonhoeffer volgens diverse getuigen in augustus/september 1942 een hoofdrol heeft gespeeld bij het over de Zwitserse grens smokkelen van veertien Duitse Joden. Toen hij samen met zijn zwager Hans von Dohnanyi, werkzaam op het ministerie van justitie, het later weer probeerde volgde hun beider arrestatie.

Het concreet redden van Joden is overigens niet in alle gevallen een absolute vereiste om de eretitel van Jad- Vasjem te krijgen. In 1967 werd Armen Wegner in de lijst opgenomen. Hij had tijdens de oorlog geen Jood gered, maar wel als een van de eersten zich tegen het nazi-antisemitisme uitgesproken.

Wat Bonhoeffer betreft. Die weigerde als lid van de Bekennende Kirche -een groep gemeentes die zich na de voetval van de evangelische kerk jegens het nazi-bewind afscheidde van deze kerk - al vroeg de Ariërverklaring te ondertekenen. In september 1935 verhinderde hij dat diezelfde BK op haar synode verklaarde dat de staat het recht had om de Neurenberger wetten tegen de Joden uit te vaardigen. In oktober 1941 stelde Bonhoeffer zijn oecumenische contacten en het Amerikaanse ministerie van buitenlandse zaken op de hoogte van het feit dat de nazi's begonnen waren Joden naar het oosten te deporteren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden