Jack van Belle 1922-2008

In de jaren zeventig was ’Zienswijze’ van Jack van Belle veelbekeken. Een stoet aan geestelijke stromingen kwam in het tv-programma voorbij.

Thuis, vroeger, was er veel ruzie. Zijn vader zat het liefst bij de kachel te lezen; hij was gemeenteambtenaar in Rotterdam, maar een belezen man. Maar tussen vader en moeder boterde het niet. Hun enige zoon zou later zeggen dat z’n moeder de dag vervloekte dat ze haar man had ontmoet.

Die enige zoon heette in z’n jonge jaren Jacq, maar tijdens de oorlog verengelste hij dat tot Jack. Behalve wanneer hij liedteksten schreef. Op de bladmuziek die uitgeverij Altona in 1953 van hem uitbracht, heette hij Jacq Carré. „Daar waar de grote vuren branden / daar is de plek waar de tzigane huist. Een viool en een paar slanke bruine handen / Een melodie die uit de snaren ruist”, dichtte hij in het nummer ’Tzigane’. Er zit onbestemd verlangen in de liedteksten van Jacq Carré.

Jack van Belle was een multitalent, zou je nu zeggen. Na de oorlog studeerde hij geschiedenis en Nederlands, ging werken als leraar, hij speelde verdienstelijk piano – niet alleen klassiek, ook het American Songbook – en hij schreef behalve liedteksten ook hoorspelen; hij verzamelde duizenden platen en cd’s en net als zijn vader las hij over elk denkbaar onderwerp alles wat los en vast zat. Want als een echte leraar vond hij dat je ergens pas je mond over mocht opendoen wanneer je er iets vanaf wist.

Maar gelukkig, dat werd Jack van Belle eigenlijk pas toen hij 33 was en hij zijn tweede vrouw ontmoette.

Tot die tijd was het leven niet zo leuk. Opgroeien, als enig kind, bij ouders die het niet met elkaar konden vinden, was niet zo leuk. De oorlog, vervolgens, was ook niet leuk: ze maakten het bombardement op Rotterdam van nabij mee. Later bracht Jack van Belle illegaal drukwerk rond, werd hij opgepakt en zat hij enige tijd in Vught. Maar na de oorlog heeft hij er nooit over gesproken. Niet zozeer uit bescheidenheid; omdat het zo’n beroerde tijd was geweest. Hetzelfde gold voor zijn eerste huwelijk: ook daar zweeg hij nadien over.

Al strekten de gevolgen van de ontmoeting met Jeanne Clavaux, de vrouw met wie hij gelukkig zou worden, wel ver. Er was nog een tweede echtscheiding voor nodig, de hare, voor ze konden trouwen. Haar familie nam het haar niet in dank af en in de rooms-katholieke kerk waren ze niet welkom meer. Dat was de reden dat ze naar de andere kant van het land verhuisden, waar hij op scholen in Lochem en Apeldoorn les gaf – openbare scholen, want van de kerk als institutie moest hij nog maar weinig hebben.

Bidden voor het eten bleef het gezin doen, dat wel. De zoon en dochter uit zijn tweede huwelijk kregen ook een kinderbijbel. Als ze op vakantie gingen, kwam dat neer op: kerken kijken. Maar de kinderen waren bijna volwassen toen ze voor het eerst een kerkdienst meemaakten.

In 1960 solliciteerde Jack van Belle bij de Vara. Hij ging er televisiedocumentaires maken over een breed scala aan onderwerpen: van een bewerking van Jacob Cats’ ’Van Sinne ende Minne’ tot religieuze zaken. Als voormalig leraar was hij er ook bij betrokken toen een paar jaar later de Nederlandse Onderwijs Televisie werd opgericht.

Maar zijn niche vond hij pas echt toen hij vanaf 1968 voor de NTS (die een jaar later NOS ging heten) een programma ging maken dat bedoeld was om ’kleine’ religieuze groeperingen een podium te geven. Dat was een van de taken van de NTS. De katholieken hadden de KRO, de protestanten de NCRV, dus daar hoefde de NTS niks voor te doen. Maar de hindoes? En de soefi’s? En de oud-katholieken? En de Hare Krisjna’s? Daar kwam het maandelijkse programma ’Denkbeeld’ voor, dat later ’Zienswijze’ ging heten en in het laatste jaar ’Uitgelicht’.

Het was het eenmansbedrijf van Jack van Belle. Eens in de maand op zondagavond schoof Nederland aan voor een uitzending van een uur, waar Van Belle praatte met een of meer gasten. Het gesprek verliep aandachtig, beleefd, ter zake. Van Belle nam zijn taakopdracht ruim op en wijdde zijn programma ook regelmatig aan paranormale verschijnselen.

Over ufo’s bijvoorbeeld, of over Rosemary Brown. Dan zaten een musicus, een psycholoog en twee theologen zich aan Van Belle’s tafel af te vragen of Browns paranormale gave (ze kreeg nieuw werk ’doorgegeven’ van allang overleden componisten als Schubert, Chopin en Beethoven) echt was of nep. Een volgende keer kwam de antroposofische pedagoog Bernard Lievegoed een uur vertellen over zijn nieuwste boek, ’De levensloop van de mens’. En een volgende keer kon het thema zijn: is occultisme niet in strijd met zowel de Bijbel als met het moderne denken? Aan het einde van elke uitzending beval Van Belle telkens een flinke stapel boeken aan die je over het onderwerp zou kunnen lezen.

Het programma, met zijn presentator die niet gauw zou uitroepen dat iets ’onzin’ was, was een groot succes. Dat bleek niet alleen uit de kijkcijfers, ook uit de belangstelling voor de uitgeschreven tekst die je na afloop kon bestellen – internet bestond nog lang niet – en de brieven die mensen schreven. De latere Ombudsman van de Vara kreeg een hoop post; maar Jack van Belle ontving meer. Nederland had kennelijk minstens zoveel religieuze als materiële kwesties op zijn lever en bij de vaderlijke, maar altijd strikt neutrale Van Belle kon je je vragen kwijt. Al noemde kardinaal Simonis hem gekscherend ’de pastoor van Nederland’, in werkelijkheid was Jack van Belle veel meer een voorbode van wat later new age is gaan heten: religiositeit, maar dan zonder kerk.

Van Belle deed alles zelf, zonder steun van een redactie. Hij ging zelf praten met mogelijke gasten voor zijn programma. Hij tikte zelf de uitzendingen uit. Hij beantwoordde zelf alle post. Hoewel het er voor een buitenstaander, zoals collega (van een ander programma) Antoine Bodar, uitzag alsof Van Belle tussen de ene uitzending en de andere ’lekker een hele maand boeken kon zitten lezen’, had Van Belle het in werkelijkheid heel druk.

Tijdens het elfde seizoen werd het hem te veel. Hij raakte in 1978 overspannen, werd ziek en ging vervroegd met pensioen. Niemand volgde hem op, al had Frits Bom het wel gewild. Het programma verdween. Geen enkele uitzending van ’Zienswijze’ is bewaard gebleven, want de Ampex-banden waarop het is opgenomen, werden te duur geacht om ze niet opnieuw te gebruiken. De tekstboekjes zijn antiquarisch nog te koop.

Van Belle ging met zijn echtgenote en zijn 12.000 boeken in Vlaanderen wonen, maar keerde in 1988 terug naar Nederland, naar Roosendaal. Hij vertaalde een hele rij boeken die hij de moeite waard achtte – van tv-dominee Robert Schuller tot yoga – en maakte geboortehoroscopen, want in astrologie was hij veel gaan zien. Op mensen die beweerden dat het apekool was ’omdat het niet wetenschappelijk bewezen is’ kon hij bijzonder boos worden – vooral wanneer die kritiek kwam van wetenschappers die misschien wel veel van hun eigen vakgebied wisten, maar niet speciaal van astrologie.

Maar de laatste drie jaar was Jack van Belle niet langer de man die hij ooit was: een omgevallen boekenkast die graag overal over praatte en hechtte aan kennis van zaken. Kwam er vroeger bezoek, dan leidde hij het gesprek, op het dominante af. Nu zat hij in een stoel en keek vaag in de verte. Wat er net was gebeurd wist hij niet meer, maar dat Selma Lagerlöf was geboren op het landgoed MÃ¥rbacka, dat wist hij nog wel.

Er was thuiszorg nodig, maar Van Belle was zeer op zijn privacy gesteld en stuurde de hulpen weg. Na een hartaanval, vorig jaar, kwam hij terecht in een verpleeghuis in Bergen op Zoom. „Wanneer kan ik nou naar huis?” vroeg hij telkens wanneer zijn vrouw kwam. Een maand geleden was er plaats in een Roosendaals verpleeghuis. Een week na zijn verhuizing kreeg Jack van Belle een hersenbloeding.

Jacob Lambert Maria (Jack) van Belle werd geboren op 17 december 1922 in Rotterdam. Hij overleed op zondag 24 augustus 2008 in Roosendaal.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden