Jaap is (heel even) terug

Klassiek

NTR ZaterdagMatinee Radio Filharmonisch Orkest ****

Jaap is terug! En meteen zit het Concertgebouw tjokvol. Er is zaterdagmiddag geen stoel meer leeg in de Grote Zaal, en al die mensen zijn natuurlijk gekomen voor Jaap van Zweden, honorair chef-dirigent van het Radio Filharmonisch Orkest. Zó vaak is de succesvol internationaal opererende dirigent, sinds 2008 chef in Dallas, nou ook weer niet in Nederland of in zijn geboortestad.

Van Zweden spreekt tot de verbeelding. Vanwege zijn persoon, maar vooral ook vanwege zijn dirigeerkunsten en zijn opvallend snelle opmars in het gilde van dirigenten die er internationaal toe doen. Zijn optreden met zijn oude orkest in de NTR ZaterdagMatinee was het enige dit seizoen. In Nederland is hij verder alleen nog te zien bij het Rotterdams Philharmonisch Orkest. Volgende maand dirigeert hij daar Beethoven en Bruckner.

In de Matinee leidde Van Zweden het Radio Filharmonisch Orkest in het openingsconcert van de serie 'Hommage aan Dutilleux'. Die serie was al bedacht en geprogammeerd toen Henri Dutilleux afgelopen mei op 97-jarige leeftijd overleed. De hommage bij leven, waarbij Dutilleux ongetwijfeld een keer zijn gezicht had laten zien, werd dus een postume. Dat doet aan het belang van de concertreeks niets af, en het is prachtig dat er in de Matinee nog steeds iets dergelijks mogelijk is. In zeven concerten, verspreid over het seizoen komt muziek uit het kleine, maar constante oeuvre van Dutilleux langs.

Begonnen werd met 'Correspondances', een laat werk. De in Amsterdam wonende Canadese sopraan Barbara Hannigan, dit seizoen artist in residence bij de Matinee, kwam de liedcyclus zingen. Hannigan is vergroeid met deze orkestliederen, die ze in 2004 al eens in de Matinee zong, maar onlangs ook met de Berliner Philharmoniker onder leiding van Simon Rattle. Ze maakte er een bekroonde opname van met Esa-Pekka Salonen.

Veel beter dan met Hannigan kun je deze liederen niet krijgen. Dutilleux veranderde zelfs speciaal voor haar het slot, dat zaterdagmiddag spectaculair klonk. Stratosferische topnoten zoals ze alleen uit de strot van Hannigan kunnen komen. Het emotionele hart van de cyclus is de bedankbrief die Sovjetdissident Alexander Solzjenitsyn aan cellist Mstislav Rostropovitsj en sopraan Galina Visjnevskaja schreef; het echtpaar had het voor hem opgenomen, wat hen duur te staan kwam. Bij de vorige uitvoering in de Matinee leefden alle betrokkenen nog; inmiddels zijn deze legendarische figuren, net als Dutilleux zelf, overleden en is het echt klinkende historie geworden.

Wat geweldig dat Dutilleux onder andere deze brief op muziek zette, en ook nog zo verbijsterend mooi. Wel Wrang om Solzjenitsyns woorden ('het vreselijke lot dat de Russen trof') te moeten horen in deze heftige Poetin-tijden, alsof er nooit iets verandert daar. Hannigan, die uit het hoofd zong, het orkest en de zeer lucide begeleidende Van Zweden maakten er gezamenlijk een schitterende belevenis van.

Erna volgde een opzwepende uitvoering van Sjostakovitsj' Vijfde symfonie, ook al zo'n werk met een wrange Sovjethistorie. In de hoekdelen en het spetterende Allegretto hield Van Zweden niet in, en mocht (en kon) het orkest zich in alle briljante virtuositeit tonen. Machtig mooi. Maar mooier nog was het verstilde Largo, waarin Van Zweden schitterend de diepte in ging. Fantastisch om te zien hoe de dirigent na een muisstille passage zijn armen zijwaarts spreidde, zachtjes door de knieën boog om bij de opwaartse beweging het fraaie beginthema weer in gang te zetten. Magisch.

Terugluisteren via radio4.nl/concerthuis

THEATER

Het proces Toneelgroep Oostpool ****

Bij wijze van proloog beklimt een harlekijnfiguur een wankel keukentrapje om met als luchtbellen hoppende plastic zakjes te jongleren. Aan het slot beklimt hoofdpersoon Josef K. datzelfde trapje, maar nu ontbreekt echt elke lichtheid: hij haalt er zichzelf de strop om de hals.

'Het Proces' is rond, en heeft zich in de enscenering van Marcus Azzini voltrokken als een misplaatste klucht. Misplaatst dan volgens Josef K. zelf. Komisch is het immers niet als je wordt gearresteerd en beschuldigd zonder te weten waarvan. Dat is bizar. En vraagt om tegenactie. Die niet komt.

Mededogen met de figuur van Josef K., vermalen door een ongrijpbare bureaucratie, is altijd in mijn hoofd blijven hangen. Bij herlezing van Franz Kafka's beroemdste roman uit 1925 kantelt dat beeld. Is Josef K. niet veeleer een zelfingenomen kwast, die niet in verzet komt, maar zich nota bene gaat verdedigen? En zich zo schuld aantrekt?

In al z'n treurigheid is dat natuurlijk gewoon lachwekkend. Zo ook wordt de surreële wereld van Kafka bij Oostpool het toneel op getrokken. Sterker, het wordt je reinste theater, waarin de personages het malle spelletje spelen dat van hen verlangd wordt, en zich, met dank aan bewerker Joeri Vos en regisseur Azzini, allerlei vrijheden zoals actuele (woord)grapjes veroorloven.

'Het Proces' is in diepste zin een farce, straalt de voorstelling met de vele losse opzetdeuren (decor Theun Mosk) uit. In vorm en beeld roept het associaties op met de commedia dell'arte. De bonte pakken, de pruiken, de suggestie van improvisaties, smakelijk overdreven stereotypes met voorop Kirsten Mulder, die als een ware Colombina slim en lekker vrijpostig alle vrouwen speelt met wie Josef K. zich amoureuze perikelen aanhaalt.

De humor van typentoneel of klucht heeft mij nooit echt kunnen bekoren. Het boeiende van deze opzet is echter, dat alles heel transparant en onbezorgd lijkt, maar dat de vele, snel wisselende figuren met hun vaak onnavolgbare redenaties geleidelijk tot de bekende bomen in het bos verworden. Je krijgt er geen vat op.

Gaandeweg merk je hoe je je net als Josef K. laat manipuleren door het gedoe op toneel. Niet voor niets wordt het zaallicht vaak ingezet. Verschil is alleen dat wij kijken en Josef K. er middenin zit.

Terloops laat Stefan Rokebrand het ongemakkelijke daarvan door diens willoze karakter heen schemeren. Zo'n wreed einde verdient ook een jansalie niet, besef je. En dan kruipt toch nog iets van deernis omhoog: Had nou maar...

Tournee t/m 29 november. Inl.: www.toneelgroepoostpool.nl

foto raphaël brand

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden