Jaap in het Friese landschap

Centrale As is de naam van een dertig kilomter lange dubbelbaans snelweg, die Dokkum moet verbinden met Nijegea. Provinciale Staten van Friesland bepalen vandaag hoe de weg wordt ingepast in het landschap.

Na vijftien jaar gesteggel en het afschieten van 89 varianten, zetten Provinciale Staten van Friesland vandaag de puntjes op de i van de Centrale As, een dertig kilometer lange dubbelbaans autoweg van Nijegea naar Dokkum.

De weg is omstreden omdat die een kwetsbaar landschap doorkruist. Vanwege een krimpende bevolking zou de Centrale As bovendien onnodig zijn.

Langs welk tracé de weg van 260 miljoen euro gaat lopen, was vier jaar geleden al vastgesteld. Morgen beslist de provincie over inpassing in het Friese cultuurlandschap. Hetzelfde landschap waardoor de Vereniging Nederlands Cultuurlandschap Friesland onlangs verkoos tot mooiste provincie.

Het groene licht voor de plannen lijkt slechts een formaliteit. Vorige week sprak de coalitie van CDA, PvdA en de ChristenUnie, gesteund door de VVD zich in een commissievergadering al uit voor het inpassingsplan.

Dat omvat onder meer twintig speciale hop-overs voor vleermuizen, een langgerekt viaduct op palen om drassige natuur te sparen (een paluduct) en 32 natte en droge faunatunnels. Ook legt de provincie ter compensatie 58 hectare natuurgebied aan, onder meer bedoeld als leefgebied voor de waterspitsmuis en voor weidevogels. Die maatregelen kosten nog eens 21,5 miljoen euro.

De SP, GroenLinks en de Fryske Nasjonale Partij (FNP) zijn desondanks tegen de huidige plannen. Ze worden hierin gesteund door tien (Friese) milieuorganisaties, waaronder It Fryske Gea. Adjunct-directeur Henk de Vries (51) weet nu al dat hij doorgaat tot bij de Raad van State. Niet dat hij tegen de vijftien meter brede autoweg is. Ook De Vries ziet hoe het verkeer elke dag vastloopt in dorpjes als Veenwouden en Damwoude. „Maar vier banen? Waarom is dat in Godsnaam nodig?”

Zijn blik dwaalt intussen langs de houtwallen van Feanwâldsterwâl. Boeren legden hier vroeger met elzen begroeide wallen aan als veekering. Armoe troef hield het gebied al die tijd kleinschalig. Eén van de redenen waarom de Noardlike Fryske Wâlden vier jaar geleden bij een uitbreiding van het Nationaal Landschap bij het beschermde gebied werd getrokken. Ook maakt het stokoude gebied deel uit van de Ecologische Hoofdstructuur, die natuurgebieden in Nederland met elkaar verbindt.

Ooit stond hier de A7 van Leeuwarden naar Groningen gepland, maar die kwam acht kilometer zuidelijker te liggen. Toen bleef het landschap intact, maar nu lijkt er geen ontsnappen aan.

„Hier komt dus een ovonde te liggen”, zegt De Vries. Ik kan het woord bijna niet uitspreken. Een ovale rotonde met zes op- en afritten. Een megalomaan ding is het. Dit landschap heeft waarde als geheel, maar niet als het doorsneden wordt. Een jaap in het landschap”, noemt hij de Centrale As.

„Het is hier geen openluchtmuseum”, werpt CDA-statenlid (en brandweercommandant) Henk van der Veen tegen. „Er wonen en werken in dit gebied 150.000 mensen. Die hebben dringend behoefte aan betere infrastructuur. Het is nu zo druk (15.000 voertuigen per dag, red.) dat ik op de brandweerwagen de sirenes maar uitlaat. Automobilisten kunnen toch geen kant op.”

De provincie plaatste vorige week slagbomen langs parallelwegen om sluipverkeer te voorkomen. Dat zocht – tot ergernis van de bewoners – steeds creatievere oplossingen. De drukte zorgde er voor dat op de huidige weg naar Dokkum twee keer meer ongelukken gebeuren dan gemiddeld.

Alle partijen zijn het er dan ook over eens dàt er vanwege de leefbaarheid iets moest veranderen. Maar als het om economische nut en noodzaak gaat, lopen de meningen sterk uiteen over het hoe.

Volgens It Fryske Gea is de weg in zijn huidige breedte niet nodig, vanwege de bevolkingskrimp waar Friesland mee kampt. De provincie denkt daar anders over. Van der Veen: „Vanwege die krimp zullen veel voorzieningen, zoals basisscholen, op een centrale plek komen. Daardoor moet er juist meer gereisd worden.”

Gert de Roo, hoogleraar planologie en krimpspecialist aan de Rijksuniversiteit Groningen is het daarmee oneens. „Daarvoor verbindt deze as te weinig kernen. Wat je wel krijgt, is dat er langs zo’n weg een ontwikkeling van bedrijven komt.”

Tegenstanders denken juist dat bedrijven wegtrekken. De Vries: „Mensen willen hier wonen vanwege de prachtige natuur. Vanwege de slechte infrastructuur houden ze hun bedrijf hier. Als je dat aanpast, wordt het aantrekkelijker weg te gaan.”

Daarmee is hoogleraar De Roo het wél eens. „Dat wegtrekken klopt, maar dat is juist een zegen voor het landschap. We moeten af van het idee dat elke kern zijn eigen bedrijventerrein moet hebben. Die kwamen in de jaren tachtig en zitten vaak op oneigenlijke locaties. Als je dat bundelt, krijgen dorpen hun karakter terug.”

Niet alleen over de noodzaak, ook over de aanpak verschillen de meningen. De milieuorganisaties kwamen daarom met het Groene Alternatief. In deze variant zijn enkele rondwegen rondom dorpen geschrapt en is de Centrale As voor de noordelijke helft maar tweebaans. Te laat, vindt Piet Adema, gedeputeerde verkeer en vervoer namens de ChristenUnie. „In 2006 hebben wij op democratische wijze gekozen voor de realisatie van het tracé. Daarbij hebben wij het Groene Alternatief meegenomen en verworpen.”

Adema denkt dat de tegenstanders vanwege alle milieuvriendelijke inpassingen ’eigenlijk best tevreden’ zijn, maar dat ze vanwege hun achterban niet terug kunnen. „Ze zijn uit het overleg gestapt. ’See you in court’, zeiden ze. Dat is hun recht, maar als ze aan tafel waren gebleven, was er meer te halen geweest.”

Volgens de oppositie was er geen sprake van een overleg en viel er dus ook nergens uit te stappen.

Toch doet de gedeputeerde alsnog een oproep aan de milieuorganisaties. „We willen nog twee natuurgebieden langs het tracé met elkaar verbinden. Als ze het hard willen spelen en naar de Raad van State stappen, dan doen we dat niet.”

Chantage, vindt De Vries. „Die verbinding is beleid. Dat zouden ze sowieso doen. Ze willen een rechtzaak voorkomen. Wij natuurlijk ook, maar hij komt er zo wel.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden