Ja, wat wist men nou precies?

Auschwitz | Een documentaire probeert antwoord te geven op de vraag of het Westen tijdens de Tweede Wereldoorlog meer had kunnen doen om de Jodenvervolging te voorkomen.

De paus bezocht Auschwitz in de zomer van 2016. Daarmee begint de documentaire 'Het spoor naar Auschwitz', die Gisèla Mallant en Frénk van der Linden maakten. Aan dat bezoek was een vraag voorafgegaan, gesteld door diezelfde paus bij een rede in Turijn in 2015. "De grote machten hadden foto's van de spoorwegroutes waar de treinen overheen reden op weg naar de concentratiekampen, zoals Auschwitz, om de Joden te vermoorden en ook de christenen, en ook de Roma en ook de homoseksuelen. Zeg me eens, waarom hebben ze die niet gebombardeerd?"


De vraag voert een impliciet verwijt in zich. Waarom greep het Westen niet in bij een zo grote misdaad? En met de paus willen de documentairemakers de vraag actualiseren. Waarom blijven we passief bij de misdaden van heden, de oorlog in Syrië, waarom blokkeren we vluchtelingenstromen?


We. Wij. Het Westen.


Ik hoorde het Frénk van der Linden nog toelichten op de radio. Is onze westerse cultuur werkelijk zo superieur, als Frits Bolkestein ooit verkondigde, vroeg hij zich af. En Auschwitz dan?


Hadden 'we' moeten bombarderen?


De documentaire probeert die vraag te beantwoorden.


Wat wisten we eigenlijk? Wat waren de prioriteiten? Wat was er mogelijk?


In het Westen, in Engeland, wist men al sinds de zomer van 1941 van massa-executies in het Oosten, dat had men uit gedecodeerde radioberichten al begrepen. 75 jaar geleden, op 20 januari 1942, kwam de nazitop bijeen in een villa aan de Wannsee bij Berlijn om de logistieke uitvoering van de Endlösung te bespreken. In de documentaire verschijnt een lijst met targets, met aantallen Joden per land, dat gehaald moet worden. Achter Niederlande staat 160.800. Achter UdSSR 5.000.000. Achter Ukraine 2.994.684. In totaal moeten 11 miljoen Joden vernietigd worden. Aldus de Wannsee-conferentie.


Ja, wat wist men. Een vaak gestelde vraag.


Heel veel, is de teneur van de antwoorden in de documentaire, waarin een handvol historici aan het woord komen en twee Auschwitz-overlevenden, als ook een 93-jarige Pool die dwangarbeid deed bij de leverancier van het Zyklon B-gas, IG Farben, vlakbij het kamp.


Een indrukwekkende getuige, deze Eugeniusz Daczynski, die intussen is overleden. Er was heel veel bekend, zei hij. "Je had een zoete smaak in je mond van de menselijke as." Hij aaide met een beverige hand langs zijn lippen.


Vermomd als kampbewaarder


Via het Poolse verzet geraakte veel informatie naar het Westen. De meest prominente getuige was de buitengewoon moedige Jan Karski, die in het najaar van 1942 als agent voor de Poolse regering in ballingschap en vermomd als kampbewaarder met eigen ogen zag wat er in Belzec gebeurde, of liever, in een nevenkamp ervan. Belzec was het eerste vernietigingskamp van de nazi's. Joden die in goederenwagons werden geperst, op vloeren met ongebluste kalk, om te creperen. Hij wist er eind 1942 over te berichten bij zijn regering in Londen, in een gebouw waarin ook de Nederlandse regering in ballingschap was gehuisvest, en hij sprak in maart 1943 met de Britse minister van buitenlandse zaken Anthony Eden en in mei ook een uur lang met de Amerikaanse president Roosevelt.


In de documentaire zit een aangrijpend verslag van Jaap van Duijn jr., wiens vader voor een Duits bedrijf in de omgeving van Auschwitz werkte en die er getuige was hoe Joden werden doodgeknuppeld en lijken werden verbrand. Hij berichtte daarover bij zijn kerstverlof in 1942 in Amsterdam bij de Joodse Raad, maar daar reageerde men met ongeloof. "Ze geloofden hem niet", zegt de zoon in de film. "Ze hadden kunnen overleven als ze destijds in '42 geluisterd hadden naar mijn vader en uit Nederland waren gevlucht."


Een kernzin.


Ja, er was ongeloof, ook bij het Nederlandse verzet, zoals bij de mensen die illegaal Trouw oprichtten, en die in maart 1943, voor de eerste trein met Nederlandse Joden uit Westerbork richting Sobibor vertrok, al een rapport in handen hadden van een getormenteerde SS'er, Kurt Gerstein, een rapport dat zelfs een beschrijving bevatte van een blik in de gaskamer. Men hield het verslag verborgen in een kippenhok in de Achterhoek. Maar zij die het wel geloofden, de geallieerden en hun leiding, wat deden die met hun kennis?


"Ze hadden geen enkele interesse", zegt Frieda Menco, Auschwitz-overlevende. "Zo simpel als dat."


In de film wordt gewezen op het heersend antisemitisme in Amerika en Engeland. De Britse historicus Daniel Tilles zegt dat men angst had voor nazi-agenten onder Joodse vluchtelingen, en vergelijkt dat met de tegenwoordige angst voor leden van IS onder de Syrische vluchtelingen. Er was kortom weinig animo om een grote vluchtelingenstroom op gang te brengen door het verbreiden van berichten over de in gang gezette Holocaust. Er is een cartoon te zien van een schip met Joodse vluchtelingen dat aan het Vrijheidsbeeld voorbijvaart waaraan het bord 'Keep Out!' is bevestigd.


Een spoorlijn raken


Maar wat is dan wel gedaan?


Dat bombarderen, daar zijn we snel mee klaar. Een militair historicus vertelt hoe moeilijk het destijds was om een spoorlijn te raken, het was als gooien met een dartpijl op een draadje. Bovendien zou een kapotte spoorlijn binnen korte tijd weer gerepareerd worden en was het spoornet zo dicht dat men gemakkelijk kon 'derouteren' - omleiden.


De gaskamers dan, hadden die niet geraakt kunnen worden? Die hadden de grootte van een tennisbaan, en lagen wat buiten het kamp Auschwitz-Birkenau. Maar Amerikaanse bommenwerpers reikten pas in '44 zo ver Europa in, mede door taaie Duitse luchtafweer. Berlijn werd in maart 1944 voor het eerst door de Amerikaanse luchtmacht bereikt, ten koste van 69 bommenwerpers.


Zo geschiedde dus dat de massamoord in het oosten van Polen kon plaatsvinden en alleen beëindigd werd door het einde van de oorlog zelf. U mag zelf bedenken hoeveel medeschuld het Westen draagt. En ook of het zinvol is, zoals de documentaire suggereert, om hieruit lessen te trekken voor de westerse, Europese houding ten aanzien van de oorlog in Syrië.


'Het spoor naar Auschwitz'. KRO. NPO2. 21.15 uur, vanavond.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden