'Ja, ik kies voor de slachtoffers'

Op een foto van een Amsterdams kraakpand hangt dwars over de straat een doek met de leus: 'Niet werkloos toezien'. De bezetters van het pand gebruikten die kreet om aan te tonen dat zij de buurt weer levend maakten. Die aansporing tot verder leven, iets doen, loopt als een rode draad door de beelden die fotojournalist Koen Wessing (1942) in veertig jaar vastlegde. ,,Tussen de puinhopen, ben ik op zoek naar hen die vechten om te leven.''

Een filterloze sigaret brandt gestaag naar de verweerde vingers van Koen Wessing toe. Zijn geheugen aftastend zoekt hij naar beelden die pure vrolijkheid uitstralen. ,,Die foto van Oud en Nieuw in Kaapstad, da's een vrolijke foto. En die foto's die ik in Siberië heb gemaakt. Of neem die vader met zijn zoontje op de fiets in Peking, zij lachen ook.'' Zuid-Afrika, Siberië en China. Al die gefotografeerden mogen dan wellicht lachen, maar het blijven verwonderde lachjes in een decor van treurigheid.

Is het zo dat de opgewektheid op de foto's gevonden wordt op plekken waar je het niet zou verwachten?

Peinzend formuleert Wessing zijn antwoord: ,,Ik denk dat dat is wat ik zoek: die hoop. Maar heel bewust gebeurt dat niet. Ik kom veel in gebieden waar het leven moeilijk is. Er is oorlog, er heerst honger of de mensen leven er in een dictatuur. Onrecht en chaos zijn hier aan de orde van de dag, maar ook daar, of misschien juist daar, zijn er mensen die niet toegeven aan de wanhoop.''

Tussen de brokstukken en geweren is een sensationele foto snel gemaakt. Is het moeilijk om in die gebieden een beeld te vangen dat meer zegt dan: hier wordt gevochten, of: dit is een lijk?

,,In 1978 reisde ik door Nicaragua. Ik reed op de PanAmerican Highway toen ik in de berm een man zag liggen die door het hoofd geschoten was. Ik stopte, maar wist niet goed wat te doen. Bekenden van de man drongen er toen op aan dat ik een foto moest maken. Nadat de dode man in een auto was gelegd ben ik nog met ze mee naar het huis gereden. Daar maakte ik een foto van zijn twee dochters. Ze waren ontroostbaar, maar ik maakte die foto. Dat maakt mij een journalist. Ik moet dat tonen. Pas later kreeg ik het er moeilijk mee.''

In welk opzicht verandert een mens na het zien van zoveel geweld, ruzie, armoede?

,,Ik weet het niet. Tussen al die ellende ga ik op zoek naar de lichtpuntjes. Naast het geweld en de honger gaat het leven daar ook verder. Tussen de brokstukken ben ik niet op zoek naar de overtreffende trap van wanhoop, maar juist naar optimisme. In 1999 maakte ik een foto van een huilende Kosovaarse vrouw die haar zoon had verloren. Op haar gezicht is niet alleen het verdriet af te lezen, maar ook iets wat haar kracht geeft: woede. Die woede zal haar helpen over het verdriet heen te komen.''

Maar hoe zou de volgende foto van die vrouw eruitzien? Een dolk in de rug van een vijandige soldaat?

,,Zou kunnen. Weet ik niet en daar ben ik ook niet verantwoordelijk voor. Dat moet zíj oplossen. Wat dat betreft ben ik een buitenstaander. Wat daar gebeurde deden mensen elkaar bewust aan. Ieder slachtoffer was een dader, maar andersom ook. In het ene geval iets meer dan in het andere, maar iedereen had vuile handen.''

,,Ik logeerde daar ook bij een Kosovaars gezin. Ik werd echt verwend. Kreeg onder het eten sigaretten aangeboden en mijn bed werd opgemaakt, maar na het eten ging het gesprek over de oorlog en toen ik zei dat Tudjman net zo'n grote ploert was als Milosevic, had ik het gedaan. In dat soort situaties ben je alleen een vriend, als je dezelfde vijanden hebt.''

Beschouwt u uzelf als buitenstaander of neemt u als fotograaf stelling?

,,Het voelt dubbel. Als buitenlander ben je per definitie anders. Maar in een strijd kies ik wel degelijk partij. Mijn foto's gaan over de conflicten die bij mijn generatie horen. Ik ben opgegroeid in de jaren zestig en ben dus in Cuba, Chili en Nicaragua geweest. Met foto's toon ik het leven dat ik daar aantref. En kies ik partij? Ik toon het leven van de slachtoffers, dus ja, ik kies partij.''

Bent u jaloers op de veerkracht die veel van de mensen op de foto's lijken te hebben: het gevoel van liever staande te sterven dan op de knieën te leven?

,,Niet jaloers. Ik weet niet hoe dapper ik ben als ik in een hoek gedreven word. Dit zegt misschien ook veel over hoe ik tegen mijn aanwezigheid daar aankijk. Ik ben fotograaf, ik heb ervoor gekozen daarheen te gaan. Het gevoel zal nooit hetzelfde zijn, maar ik kan het wel tonen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden