'Ja, ik ben een moralist'

In de nieuwe serie 'Lijn 32' onderzoekt regisseur Maarten Treurniet angst en vooroordelen. Met een populistische politicus en lastige Marokkaanse jongeren. 'Je moet een beetje een cliché vertellen.'

Regisseur Maarten Treurniet zat in september te monteren aan de dramaserie 'Lijn 32', over een exploderende bus voor de Amsterdamse rechtbank, toen er werkelijk een aanslag werd gepleegd op de Amsterdamse rechtbank. Er was een granaat afgevuurd met een lanceerbuis, die later is teruggevonden.

Als zijn werk iets met Treurniet heeft gedaan, is het wel dat hij journaalberichten over zo'n gebeurtenis 'niet meer neutraal' kan bekijken. Als regisseur van de speelfilm 'De Heineken ontvoering' weet hij dat de grote criminaliteit in Nederland niet voorbij is nu Holleeder in de gevangenis zit. "Heel veel criminelen hebben een appeltje te schillen met de rechtbank." En uit 'Lijn 32' blijkt onder meer dat journaal en kranten niet altijd de onderste steen bovenhalen.

Treurniet hoopt dat ook de kijkers van zijn achtdelige serie, vanaf zaterdag op tv, de wereld iets anders gaan zien. De mozaïekvertelling volgt scholieren, een talkshowhost, een bejaard echtpaar, een alarminstallateur en een tabakswinkelier in de zes weken voor de ontploffing. Hoe zijn ze terechtgekomen in die bus of rechtszaal, waar de nationalistische politicus De Zwart moet getuigen in een zaak rond de racistische mishandeling van een donkere vrouw.

In al die verhalen onderzoekt Treurniet angst en vooroordelen. En het liefst overtuigt hij de kijker ervan dat het in onze maatschappij allemaal zo erg niet is. "Het is not done om een boodschap te hebben", zegt Treurniet. "Je wordt zo weggezet als linkse hobby. Maar ik ben blij dat onze serie ergens over gaat. En ja, ik ben een moralist." Zijn boodschap is hoogst actueel, zegt hij. "Zoals de PVV een hele bevolkingsgroep stigmatiseert... Het kost jaren voordat de verhoudingen weer normaal zijn. Wij proberen de boel een beetje in balans te brengen."

Jaren geleden werd hij gevraagd voor een tv-serie waarin per aflevering een terroristische aanslag werd voorkomen, of net niet. Het was vlak na de moord op Theo van Gogh, en de aanslagen van 11 september lagen nog vers in het geheugen. "In die tijd moest je nog opbellen als je een verdacht pakketje zag. Ik bedankte voor die serie omdat je de angst ermee zou bevestigen. Een angst die veelal door de maatschappij gecreëerd wordt en in mijn ogen onterecht is. De producent sputterde tegen, dat het maar amusement was. Dat vond ik eigenaardig. Een tv-serie zou meer moeten zijn dan dat."

Treurniet bedacht toen een serie te willen maken over de vraag wat die maatschappelijke angst voedt. Niet alleen met een spectaculair gegeven aan de haal gaan, maar de achterkant laten zien. Net als in 'De Heineken ontvoering'. "Iedereen verwachtte dat we de ontvoerders als vette gasten zouden neerzetten. Maar ik wilde laten voelen waardoor iemand dader wordt, en hoezeer de ontvoering het slachtoffer beschadigt."

Voor 'Lijn 32' heeft hij zich verdiept in de AIVD. Hij noemt het een belangwekkend gegeven dat de geheime dienst baat heeft bij dreiging. "Zonder vijandbeeld hebben ze geen recht van bestaan. Hoe weet je of ze het risico niet groter maken dan het werkelijk is?" Hans Kesting speelt de chef die in zijn moderne kantoor vooral aan het budget denkt. Hij brengt naar buiten dat een bom echt is, ook al constateert de opruimingsdienst het tegendeel. Het nieuwsbulletin neemt dat foute bericht over. Zelfs de winkelier (Marcel Musters) die allochtonen helpt met formulieren voor de sociale dienst, raakt dan verstrikt in een web in zijn hoofd.

"We worden geïnjecteerd met angst", zei acteur Nasrdin Dchar nadat hij in september het Gouden Kalf voor beste acteur had gewonnen, en zich in zijn speech uitsprak over minister Verhagen en politicus Geert Wilders. Hij zei klaar te zijn 'met films of tv-programma's die enkel clichés tonen'. Weg met de stereotypen.

Treurniet denkt net zo, en daarom verbaast het hoe hij in 'Lijn 32' de Marokkaanse scholieren Nadir (Aziz Akazim) en Omar (Anouar Ennali) introduceert. Op straat krijgen ze het aan de stok met de politie. Op school zijn ze verdacht als de laptops zijn gestolen. Uit frustratie plannen ze een bomaanslag. Lastige, wietrokende Marokkanen, is dat juist niet een bevestiging van de beeldvorming?

"Je moet een klein beetje een cliché vertellen om een herkenbaar beeld neer te zetten. Belangrijker is dat het over echte dingen gaat. Dat Omar en zijn vader te Nederlands zijn geworden om terug te keren naar Marokko, zoals zijn oom verlangt, is een echt dilemma. De Marokkaanse acteurs die auditie deden, vertelden dat niemand naast ze in de tram komt zitten, en hoe lastig het is om een stageplek te vinden. Zulke ervaringen gaan een keer pijn doen."

Dat Nadir geen stageplek krijgt bij de politie is toch geen wonder? Hij heeft net een paar uur in de cel gezeten. "Om niks heeft hij in die cel gezeten. Hij heeft geen strafblad. De acteur die Omar speelt zit bij mijn dochter op school, een wit Amsterdams lyceum. Hij wordt ook anders behandeld dan zijn klasgenoten."

Akazim vond het moeilijk om op de set te huilen, ook al stond dat in het script. Dat doe je nu eenmaal niet. Ennali wilde niet in het openbaar zoenen met een meisje, zoals het scenario verlangde. Zijn familie zou er iets van zeggen. Uiteindelijk heeft Treurniet ze uit zo'n hoek gefilmd dat het echt lijkt. "Wilders zegt alleen slechte dingen over zulke jongens, maar ze zijn zo beschaafd."

Dat ze tussen twee culturen leven ontdekte Treurniet toen hij de Arabische citaten in Arabisch schrift had laten uitschrijven. "Wij lezen helemaal geen Arabisch, zeiden ze. Ze spreken het wel maar noteren alles fonetisch. Dat verraste me zeer: ze kunnen hun eigen boeken niet meer lezen, ze verliezen hun cultuur. Laten we op school in vredesnaam het vak Arabisch introduceren."

Politicus De Zwart in de serie wordt beveiligd en slaapt soms in bunkers. "We hebben uitgebreid besproken in hoeverre hij op Wilders zou moeten lijken. Om de kijker een weloverwogen oordeel te laten vormen, mocht hij geen karikatuur worden. De Zwart kun je niet wegzetten vanwege een raar kapsel. Hij is charmant en probeert het goede te doen."

Als zijn vriendin boos is dat hun vakantie niet doorgaat, verontschuldigt hij zich met de woorden: 'Het land staat in brand'. "Dat gelooft hij. Zoals Wilders écht gelooft in een tsunami aan moslims, wat totale onzin is. Hij kent de wereld alleen nog van het scherm en uit de krant."

Het wereldbeeld van de kijker veranderen door middel van een televisieserie. Is dat geen illusie? "Bekijk de serie maar, dan merk je het wel. Om iets te bereiken, moet je de angst emotioneren, de kijker betrokken laten zijn bij de personages. Ik heb net aflevering zeven laten zien aan de KRO en de NCRV. Ik keek achterom en er zaten drie dames te snikken, twee eindredacteuren en mijn vrouw. Als het spannend is en emotioneel geladen, dan werkt het."

Lijn 32, vanaf zaterdag om 20.15 uur wekelijks op Nederland 2 bij KRO/NCRV.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden