'Ja, hij was hartstikke fout in de oorlog'

Hylke Speerstra, oud-hoofdredacteur Leeuwarder Courant

"Als kind heb ik de Bevrijding zien komen. Ik was dan ook diep onder de indruk van het verhaal van de Amerikaan Nanno Hiemstra, een oude bevrijder die alle veldslagen tussen Normandië en Berlijn heeft doorstaan en wiens familie uit Hichtum in Friesland kwam. Ik sprak hem drie jaar geleden. Tegelijk ontdekte ik dat de Friese SS'er Meindert Boorsma, afkomstig uit hetzelfde dorp, in de nadagen van de oorlog het pad van deze Hiemstra had gekruist. Hun grootouders hebben elkaar goed gekend. Maar waar de Hiemstra's in 1911 uit armoe naar Amerika waren geëmigreerd, had eind jaren dertig Boorsma werk gevonden in Duitsland.

Ik ben noch goed noch fout geweest in de oorlog, ik was nog een kind. Misschien is het daardoor makkelijker om te zeggen dat die twee mensen de oorlog zijn ingesleurd. Ook bij Hiemstra was er niet zoveel vaderlandsliefde, hij werd gewoon opgeroepen en dan ga je. Wat is dan goed of fout?

Natuurlijk ligt het onderwerp van mijn boek gevoelig, zelfs nu nog, zo lang na de oorlog. Toen ik in 1995, vijftig jaar na de bevrijding, Meindert Boorsma geïnterviewd had, kreeg ik heel wat commentaar van lezers van de Leeuwarder Courant. 'Waarom moesten wij nou een SS'er aan het woord laten?' Nadien werd ik opgebeld door iemand die zelf heel goed was geweest en die mij duidelijk maakte: 'Je bent eigenlijk het doodschoppen niet waard.'

Ja, hij is hartstikke fout geweest, die Meindert Boorsma. Daar is hij ook voor gestraft, en die straf heeft zijn hele verdere leven geduurd. Zijn kinderen zijn gepest op school, daar heb ik het verder maar niet over. Maar zo werd dus met verraders omgesprongen: dat houdt niet op bij de dader, het is als een erfzonde.

De oorlog is een onuitputtelijke bron, die heeft een nasleep van een miljoen boeken. Het gaat over het maken van keuzes en dat houdt niet op. Mijn boek is literaire non-fictie, ik begeef me in het schemergebied. Als journalist hoor je niet op te schrijven wat iemand gedacht of gezegd kan hebben. Dat doe ik wel, al is het verhaal op feiten gebaseerd.

Emigratie is net als oorlog goed voor tal van verhalen. Het is een wezenlijk onderdeel van vooral de Amerikaanse literatuur. Dankzij een nicht van Nanno heb ik gebruik kunnen maken van allerlei familiestukken van de Hiemstra's, ook geschriften van de beppe van Nanno, die in 1911 met drie van haar kinderen en hun gezinnen naar Amerika emigreerde. Ik wil laten zien hoe groot die overstap was. Die emigratie naar Amerika is te vergelijken met nu naar Mars gaan: je neemt huilend afscheid want het is voor eeuwig. En South Dakota was niet echt geschikt om heen te gaan. 's Zomers te droog en te heet, strenge winters. Maar de Amerikanen wilden daar boeren hebben. Zij dragen mijn verhaal, de werkelijkheid gaat verder dan de fantasie.

De titel 'De troostvogel' werd me aangereikt in het dagboek van opa Meindert Boorsma, de vogelaar die in zijn jeugd optrok met beppe Hiemstra. De troostvogel is een verstekeling tussen een zwerm vogels, een vogel van een andere soort die meevliegt in de trek. Je kunt dat religieus interpreteren, maar mij gaat het heel praktisch om het loslaten van je geboortegrond. Daar heb je troost bij nodig."

Hylke Speerstra: De troostvogel. Het verhaal van twee Friese families. Atlas Contact, 244 blz. €16,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden