Izebél of Izébel? Bijbelgenootschap hakt knoop door over klemtonen

'Betsabea al bagno' van Artemisia Gentileschi. Beeld Wikimedia

Heette de vrouw van koning David nu Bátseba of Batséba? En de titel van het zestiende boek in de Bijbel, spreek je die uit als Nehemía of als Nehémia? Met een speciale klemtonenlijst geeft het Nederlands Bijbelgenootschap (NBG) nu uitsluitsel: het is twee keer het laatste.

Die lijst is het resultaat van vijf jaar werk, vertellen de onderzoekers en opstellers van de lijst, Henk Heikens en Clazien Verheul, op de website van het NBG. De eerste vertaling met klemtoonaanwijzingen is al uit: op debijbel.nl, de online versie van de Nieuwe Bijbelvertaling, staat nu bij iedere persoon en locatie een streepje onder de beklemtoonde lettergreep.

Abraham, Mozes, Johannes: daarover bestaat volgens het NBG geen onduidelijkheid. Maar in de Heilige Schrift komen honderden personen en locaties voor, afkomstig uit het Hebreeuws, Aramees en het Grieks. Over de uitspraak daarvan bestaat lang niet altijd consensus. Dat kan lastige situaties opleveren, 'niet alleen voor de voorlezer, maar ook voor de hoorder. "Wie Izebel hoort waar hij Izebel verwacht, kan denken dat het om verschillende personen gaat."

Uitgevers van de archaïsche Statenvertaling uit de zeventiende eeuw hebben wel eens pogingen gedaan om daar uitsluitsel over te geven, net als de gereformeerde voorman Abraham Kuyper. Maar geen van hen kwam met een complete lijst. De officieuze hofleverancier van Nederlandse bijbelvertalingen nu dus wel.

Publiek mocht beslissen
Het NBG sloeg voor de lijst de handen ineen met het Meertens instituut. Zo'n 1800 vrijwilligers kregen de afgelopen online een deel van de namen voorgelegd, met de vraag om daar de voor hen meest logische klemtoon bij te zetten.

Zij bleken het niet altijd met elkaar eens te zijn. Bij 1600 van de 1900 namen waren er 'duidelijke meerderheden', maar bij 300 namen waren de meningen verdeeld. Daarvoor doken de onderzoekers van de twee organisaties in boeken over klankleer en hakten ze zelf de knoop door. Soms konden ze zich baseren op de Van Dale: over de uitspraak van woorden als catalogus, normaliter en pagina heeft het woordenboek een duidelijke mening. Bijbelse namen die op die woorden lijken moet je op dezelfde manier uitspreken, besloten de onderzoekers.

Groep was niet perfect, maar schept wel veel duidelijkheid
De 1800 vrijwilligers vormen geen perfecte onderzoekspopulatie, erkent het NBG. De validiteit van dit onderzoek is 'niet helemaal 100 procent'. Maar de uitkomst van de enquête heeft hun verwachtingen wel overtroffen. "Ruim vijfhonderd klemtoonantwoorden bij elke naam, gegeven door een gemêleerde groep geïnteresseerden, die meer en minder vertrouwd bleken met kerkelijke uitspraaktradities."

Dat bij Batseba nu de klemtoon min of meer officieel ligt op de tweede lettergreep, wil trouwens niet zeggen dat koning David de naam van zijn vrouw ook zo uitsprak. De gekozen klemtonen wijken nogal eens af van de oorspronkelijke beklemtoning, legt het NBG uit. "De Hebreeuwse en Griekse namen ondergingen op hun weg naar onze vertalingen namelijk allerlei veranderingen, die ze in feite gemaakt hebben tot Nederlandse namen." En zulke eeuwenlange taalevolutie moet je respecteren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden