Ivorianen slachtoffer van etnische politiek

Er is een staakt-het-vuren tussen leger en rebellen in Ivoorkust. Maar wat zich in het land afspeelt, een staatsgreep of een ordinaire muiterij, is na twee weken en 400 doden nog niet duidelijk.

AMSTERDAM - ,,President Gbagbo speelt al jaren de kaart die door zijn voorganger is ingezet. Die begon een discours over 'Ivoirité' ofwel wie is een echte Ivoriaan? En dat in een land met 40 procent immigranten.''

Stephen Ellis van het Afrika Studiecentrum in Leiden ziet als hoofdoorzaak van de huidige problemen in Ivoorkust de politici die bereid zijn alles te doen om aan de macht te blijven. Vergelijk het maar met politici in West-Europa die de laatste jaren ook populair willen worden over de ruggen van migranten, zegt Ellis.

Alleenheerser Houphouët-Boigny maakt van 1960 tot zijn dood in '93 van Ivoorkust het stabielste en welvarendste land van Afrika. Het ging uitstekend met de koffie- en cacaoproductie, en het land had hard immigranten nodig. De president gaf ze werk, land en stemrecht onder het motto 'Wij zijn allen Ivorianen'.

Dat gevoel spoorde ook met de situatie onder het Franse bewind tot 1960. Afrikanen konden toen als Franse onderdanen vrij van de Sahel naar de Atlantische Oceaan reizen, overal werken en met dezelfde munt betalen. Typisch voor West-Afrika vindt Ellis het dat gemeenschappen die eeuwenlang op dezelfde plek woonden, na de onafhankelijkheid door koloniale grenzen ineens verdeeld werden over verschillende nationaliteiten.

Sinds de dood van Houphouët-Boigny in 1993 heeft het land drie leiders gehad, allen christenen uit het zuiden. Zij hebben de etnische en religieuze verschillen gebruikt om aan de macht te blijven, ten koste van de nationale eenheid. President Bedié bedacht in 1995 het concept van 'de ware Ivoriaan' die meer rechten heeft dan de importversie. Het idee sloeg aan onder kleine boeren in het westen en zuiden die door de gedaalde koffie- en cacaoprijzen in de problemen waren gekomen en de immigranten als concurrent gingen zien. Veel Burkinezen in het noorden, die per 1960 ineens Ivorianen heetten, werden nu op hun 'foute' afkomst afgerekend.

Bedié wilde met zijn 'Ivoirité' zijn belangrijkste politieke tegenstander Ouattara uitschakelen. Een nieuwe wet bepaalde dat alleen iemand met twee ouders uit Ivoorkust president kon worden. Zo werd kanshebber -en oud-premier!- Ouattara uitgesloten van de verkiezingen in 2000 omdat zijn voorouders Burkinezen zijn. Vooral de moslims in het noorden zien Ouattara als hun leider; zij voelden zich collectief door de christelijke leiders in het zuiden, en door politie en leger gediscrimineerd. De miljoenen moslimimmigranten uit Burkina Faso en Mali voelden zich onder de nieuwe xenofobie verwant met hun broeders uit het noorden. Een scheiding tussen noord en zuid leek welhaast onvermijdelijk.

De laatste jaren is het aantal muiterijen in het leger en het aantal conflicten tussen autochtonen en allochtonen om land sterk toegenomen. In 2000 gingen bij rellen in Abidjan moskeeen in vlammen op. Duizenden mensen uit Burkina Faso werden verjaagd. Het verklaart de aanhang die de rebellen in een noordelijke stad als Bouaké lijken te krijgen. Die zeggen ook dat ze Ivorianen zijn, ,,net als iedereen''.

Het is nog niet duidelijk wie de leiding van de opstand heeft en waar de rebellen voor staan. Dat is vreemd omdat het goed gecoördineerd in diverse plaatsen tegelijk begon. Wellicht heeft de dood van oud-coupleider Guei daarmee te maken. Hij werd op de eerste dag al gevonden met een kogelgat in het hoofd. Soms sijpelen er eisen naar buiten zoals amnestie voor betrokken soldaten, en de ontmanteling van een politiemacht die op etnische gronden is samengesteld.

De huidige president Gbagbo heeft de etnische tegenstellingen alleen versterkt. Al twee keer sinds de opstand heeft zijn leger een sloppenwijk van immigranten in Abidjan in brand gestoken, 'op zoek naar rebellen'. Die agressie kan in het noorden later weer tot wraak op zuiderlingen leiden. Gbagbo moest door leiders uit de regio, die aanhoudend geweld vrezen, tot onderhandelen met de rebellen worden gedwongen. Deskundige Ellis denkt niet dat Gbagbo tot een compromis bereid is: ,,Er is veel verzoening nodig, maar helaas wijst alles erop dat de regering een militaire oplossing zoekt.''

En dat zou de instabiele regio weer negatief kunnen beïnvloeden. Er zijn talloze (ex-)soldaten, een enorme jeugdwerkloosheid, en makkelijk aan wapens te komen. Ellis: ,,Echt, deze burgeroorlog was al twee jaar geleden te voorspellen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden