Italië als politieke proeftuin

Luigi Di Maio van de Vijfsterrenbeweging Beeld REUTERS

Sergio Mattarella ontvangt vanaf vandaag in zijn presidentieel paleis verschillende Italiaanse partijleiders voor de eerste formatiegesprekken. Die zouden wel eens kunnen leiden tot een nieuw politiek experiment. Althans als de Vijfsterrenbeweging, die bij de verkiezingen vorige maand de grootste partij werd, op het pluche komt te zitten. 

Het is zeker niet het eerste experiment in de Italiaanse politieke geschiedenis. Italië is een laboratorium van de moderne politiek, betoogt historicus Pepijn Corduwener in zijn boek ‘Proeftuin Italië’. ‘Wie goed naar de Italiaanse geschiedenis kijkt, kan de richting voorspellen die Europa opgaat.’

Italië als voorloper? Aan het land kleeft eerder het imago van achterblijver.

“We zien Italië graag als trendsetter op het gebied van design, kunst, films en eten. Maar zodra het over de Italiaanse politiek gaat, is onze houding neerbuigender. Terwijl Italië in dat opzicht juist vooruitloopt op de rest van Europa. En dan vooral in chronologische zin. Het fascisme werd er bijvoorbeeld geboren. En na de Tweede Wereldoorlog ontwikkelden de Italiaanse politieke partijen zich veel sneller dan elders in Europa van ledenpartijen die dicht bij de burgers stonden naar bestuurderspartijen met een eeuwige baantjescarrousel. Zo wisten de christen-democraten, met partijtijgers als Giulio Andreotti, de macht decennia lang in handen te houden. Toen dat model in de jaren negentig implodeerde, verscheen Berlusconi op het toneel en introduceerde het tv-populisme. Hij was een pionier in een manier van leidinggeven waarbij alle aandacht uitgaat naar de persoon en niet naar het partijprogramma. Politieke ontwikkelingen zie je in Italië geconcentreerder en scherper. Het land biedt ons een microscoop en glazen bol tegelijk.”

Hoe komt dat?

“De kloof tussen burger en politiek is in Italië nog dieper dan bijvoorbeeld in Nederland, Frankrijk of Brussel. Die kloof is al bij de Italiaanse eenwording in 1861 ontstaan. Eigenlijk is het land vanaf de tekentafel bedacht en veroverd. De elite heeft sindsdien geprobeerd de kloof te overbruggen en pogingen gedaan om ‘Italianen’ te maken. Dat gebeurde met allerlei soms heel radicale experimenten. Toch zien nog altijd veel Italianen de staat als vijand, die niets voor hen doet, hoge belastingen heft en daar weinig voorzieningen voor levert. Nu gaat Luigi Di Maio van de Vijfsterrenbeweging een poging wagen om de kloof te dichten.”

Wat voor nieuw politiek experiment kunnen de Italianen verwachten mocht de Vijfsterrenbeweging inderdaad gaan regeren?

“Toen de verkiezingsoverwinning bekend werd zei Di Maio: ‘de Derde Republiek is geboren, de republiek van de burgers’. De Vijfsterrenbeweging staat een democratie met veel directe burgerparticipatie voor ogen, waarbij burgers bijvoorbeeld via internet samen kunnen schrijven aan wetsvoorstellen. Ze zet zich af tegen beroepspolitici die corruptie, geldverspilling en slecht bestuur in de hand hebben gewerkt. Laat het de ‘gewone mensen’ nu maar eens proberen is het idee. Binnen de partij vind je allerlei soorten mensen, van neofascisten tot communisten, van werklozen tot kleine ondernemers. Samen kunnen ze de partij van richting laten veranderen en van kleur laten verschieten, is het idee. De Vijfsterrenbeweging is een zwevende partij, dat is het vernieuwende aspect.”

Is Italië ook nu weer trendsetter? Ziet u elders in Europa al dit soort zwevende partijen ontstaan?

“Ik denk dat ook in de rest van Europa bewegingen zullen opkomen die net als de Vijfsterrenbeweging veel flexibeler, vloeibaarder en wendbaarder zijn dan de traditionele volkspartijen. In Spanje zie je dat bijvoorbeeld gebeuren met Podemos. Die partij probeert van onderaf te opereren en groepen burgers lokaal te mobiliseren in ‘cirkels’. Of de beweging ‘En marche’ van Macron. De Franse president wil niet zozeer links of rechts maar zoals hij het zelf noemt ‘postideologisch’ werken, per thema bekijken wat de beste aanpak is.”

Is de rol van rechtse populisten dan al uitgespeeld? Lega, de partij van Matteo Salvini kreeg bij de verkiezingen toch nog bijna een vijfde van de stemmen.

“Als je bedenkt wat Italië op het punt van migratie allemaal over zich heen heeft gekregen dan had het ook heel makkelijk meer kunnen zijn. Ik zeg niet dat de rol van de rechts-populisten is uitgespeeld maar het idee dat ze wel even de macht naar zich toetrekken, is denk ik voorbij. Je ziet in Italië als eerste dat het rechts-populisme sleets is geworden. Maar ook elders lijkt het op zijn retour. Kijk maar naar Wilders, daar is de glans en het nieuwe er ook wel een beetje vanaf.”

Op het beleid van de Vijfsterrenbeweging is ook al veel kritiek geleverd. Dat pakt in de praktijk, bijvoorbeeld in Rome waar ze de burgemeester heeft geleverd, nog niet zo goed uit.

“Rome is enorm lastig te besturen en uit iedere kast die burgemeester Virginia Raggi open heeft gedaan kwam een lijk vallen. De erfenis van dertig jaar slecht bestuur. Raggi is niet in staat geweest om dat ten goede te keren maar ze heeft daar ook zeker geen hulp bij gehad van de oude krachten. De gemeentebureaucratie ziet haar graag mislukken. Ik zet heel veel vraagtekens bij de beweging maar ik vind niet alle kritiek terecht.”

Hoe groot is de kans dat dit nieuwste Italiaanse politieke experiment slaagt?

“Ook de Vijfsterrenbeweging zal er net als andere politieke experimenten in het verleden niet in slagen de kloof tussen burgers en politiek te overbruggen. Omdat die volgens mij niet te overbruggen is. De tijd dat we een koning hadden die bij de gratie Gods regeerde en aanbeden werd, ligt heel ver achter ons. Alle experimenten zijn ook weer mislukt. Dat is de tragiek van Italië als proeftuin. Maar de experimenten zijn in de loop van de tijd gelukkig wel veel vreedzamer geworden. Dat is de fijne les van de Italiaanse geschiedenis die hoop biedt.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden