Islamkritiek komt voort uit onkunde

Nederlandse publicisten overdrijven het gevaar van de moslimcultuur voor de 'eigen' normen en waarden. Zij vergeten dat de islamitische wereld de laatste decennia in hoog tempo is geseculariseerd. Het wordt tijd dat Nederland oog krijgt voor zijn eigen blinde vlek.

Mariwan Kanie

Het intellectuele klimaat in Nederland is sinds 11 september grondig veranderd. De gematigde voorzichtigheid waarmee voorheen kritiek op de islam werd geuit, is in rook opgegaan. Gewapend met karikaturale beelden en vooroordelen en zonder kennis van de meer dan 1400 jaar geschiedenis van de werelden van de islam veroordelen columnisten en publicisten 'de' islam zoals het hun uitkomt.

Steeds weer wordt 'de' islam geïdentificeerd met absurditeiten van de fundamentalisten. De diversiteit in de islamitische tradities wordt vernauwd tot vrouwensteniging, handen afhakken en terrorisme. Westerlingen beschouwen zichzelf als de directe afstammelingen van Voltaire, Spinoza en Rousseau en de moslims als de kleinkinderen van Khomeini, imam El Moumni en Bin Laden.

Ik noem dit cultureel nationalisme. Cultureel nationalisme is een nieuwe vorm van nationalisme in Europa sinds de jaren tachtig. Dit nationalisme is gericht tegen immigranten en niet – zoals het vroegere nationalisme – tegen andere Europese naties: de Fransen tegen de Engelsen, de Duitsers tegen de Fransen en de Nederlanders tegen de Duitsers. In dit nieuwe nationalisme is er geen sprake van grote ideologieën, maar van culturele verschillen die de identiteiten zouden bepalen.

In het cultureel nationalisme van de Nederlandse publicisten verklaart 'de islam' alles: anti-Amerikaanse sentimenten, terrorisme, de achterstandspositie van migranten, nieuw barbarisme, vrouwenhaat, Marokkaanse jeugdcriminaliteit, de afwezigheid van democratie en meer van dit moois. In dit verband lijken cultureel nationalisten op de islamitisch fundamentalisten die ook alles vanuit de islam beredeneren.

Eén van de belangrijkste argumenten van deze critici van de islam is de herhaling van één van de dogma's waar ook alle islamitische fundamentalisten het over eens zijn, namelijk: 'de islam' kent geen scheiding tussen kerk en staat. Wie enige elementaire kennis van de geschiedenis van moslimlanden in het Midden-Oosten in de twintigste eeuw heeft, weet dat driekwart van deze geschiedenis seculier is. Atatürk in Turkije, het nasserisme in Egypte, de Baath-partij in Irak en Syrië, de Algerijnse socialisten et cetera, waren allemaal seculiere figuren en bewegingen. Er is geen enkele westerse ideologie of politieke beweging die niet in het Midden-oosten vele aanhangers en navolgers heeft gehad – of nog heeft. Het socialisme, marxisme, nationalisme, fascisme en liberalisme hebben naast, met en tegen 'de' islam een belangrijke rol gespeeld in deze landen. De islam is nooit de bepalende factor geweest, zelfs in de Iraanse revolutie niet. 'De' islam heeft zich steeds aangepast aan de plaatselijke omstandigheden en conformeerde zich aan de ideologieën en sociale krachten die het op dat moment voor het zeggen hadden. In een land als Irak was het merendeel van de partijleden en de leiders van de Iraakse Communistische Partij sjiitisch moslim. Deze partij was in de jaren veertig en vijftig de sterkste partij in Irak. Het openbare leven was niet islamitisch en er waren in de jaren zeventig honderden nachtclubs en bordelen in Bagdad. Saddam Hoessein ging uit opportunisme 'Allah Is Groot' schrijven op de Iraakse vlag tijdens de Golfoorlog.

De leiders van de meeste fundamentalistische bewegingen in de Arabische wereld zijn ter dood gebracht, Hassan Bana en Sayid Qutb in Egypte en Al Sader in Irak, om er slechts een paar te noemen.

Het secularisatieproject is nog steeds gaande in veel van de islamitische landen, vooral in de Arabische wereld. De fundamentalistische variant van de islam is zowel een product van de seculatisatie als een reactie erop. Sterker nog: postmoderne, islamitische filosofen als Mohammed Arkaun en Nasr Abu Zeid zijn van mening dat secularisatie een deel is van de oude islamitische geschiedenis. Zelfs de profeet Mohammed was een seculiere politicus.

De (Nederlandse) cultureel nationalisten zijn blind voor de intellectuele verwantschap tussen de islamitische filosofie en het moderne denken van het Westen. Averroës, die door velen de Aristoteles van de islam genoemd wordt, heeft veel invloed gehad op het gedachtegoed van de Verlichting. Hij is één van de vele vaders van het rationalisme in de moderne wereld.

De geschiedenis van de islam is vol van kritische en rationele bewegingen: al in de eerste eeuw van de ontwikkeling van de islam heeft de Moetazilabeweging de islam vernieuwd en een rationele interpretatie van de islam gehanteerd. De ideeën van deze beweging werden door het kalifaat van Bagdad verdedigd en tot officiële ideologie verheven. Deze kritische traditie is nooit volledig uitgeschakeld.

Omdat cultureel nationalisten dezelfde argumenten als de islamitische fundamentalisten hanteren, werken ze de vernieuwing van de islam tegen bij Nederlandse moslimmigranten. Ze dwingen de migranten in het defensief, waardoor zij voor een kritische benadering van hun religie nauwelijks ruimte krijgen en kritische islamitische filosofen en geleerden worden genegeerd. Het mentale effect van de islamofobie op migranten is dan ook groot.

Het cultureel nationalisme suggereert een scherp onderscheid tussen 'de Nederlandse cultuur' en 'de cultuur' van de migranten. Dit onderscheid gaat hand in hand met een grote mate van onwetendheid en een gezwollen superioriteitsgevoel. Daarnaast wakkert het de angst aan dat dit onderscheid zal leiden tot explosieve botsingen en herhaalt het in dit verband tot vervelens toe de ideeën van de Amerikaanse politicoloog Huntington over 'de botsing der beschavingen'. Het cultureel nationalisme in Nederland waakt voor de aantasting van de eigen normen en waarden en creëert het gevoel dat de westerse wereld bedreigd wordt door 'de' islamitische cultuur. Als atheïstische vluchteling met een islamitische achtergrond betreur ik deze teloorgang van de sterke traditie van zelfkritiek in een groot deel van het Westen. Het is betreurenswaardig dat het land dat grote geesten als Erasmus en Spinoza voortbracht, verwikkeld is in een armoedig cultureel nationalistisch betoog dat vooral zelfverheerlijking inhoudt en de kritiek richt op de geimmigreerde ander.

Als de Nederlandse samenleving een tolerante samenleving wil blijven, is het niet genoeg om de confrontatie met de fundamentalistische versie van de islam aan te gaan. Nederlanders dienen ook de confrontatie te zoeken met hun eigen collectieve narcisme en zien te verhinderen dat het blinde betoog van de cultureel nationalisten de heersende opinie wordt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden