Isa Genzken overdondert met lichtvoetige diepgang

Isa Genzken is in Nederland nauwelijks bekend. Het Stedelijk Museum in Amsterdam toont in een grote tentoonstelling een overzicht van haar werk: boeken, collage's, foto's, installaties, beelden en schilderijen. tekst

Rollators en rolstoelen versierd met gekleurde doeken, schaalmodellen van glazen wolkenkrabbers, achttien beschilderde overhemden naast elkaar aan de muur, röntgenfoto's en collages met Michael Jackson: wie nietsvermoedend de bovenzalen van het Stedelijk Museum binnenloopt, zal in eerste instantie weinig begrijpen van de kunst die daar staat opgesteld. Isa Genzken is weliswaar al jaren bekend in de kunstwereld (Rudi Fuchs nam haar kunst al op in 'zijn' Documenta in Kassel in 1982), maar grote tentoonstellingen over haar werk waren er nauwelijks in Nederland.

Na tentoonstellingen in verschillende grote musea in de VS en Duitsland komt het Amsterdamse museum dus met een overzicht. Geen traditioneel chronologische tentoonstelling, maar eerder als een montage, waarbij werk uit verschillende periodes bij elkaar is gezet, in overleg met de kunstenaar. Boeken, foto's, installaties, beelden, schilderijen, collages, in totaal zo'n driehonderd werken. Het is voldoende om een verwarrende maar overdonderdende indruk achter te laten.

Wispelturig

Genzken werd in 1948 in Bad Oldesloe, dicht bij Hamburg, geboren. Tijdens haar studietijd, aan kunstacademies in Hamburg, Berlijn en Düsseldorf, en haar regelmatige bezoeken aan New York, raakte ze bevriend met meerdere 'grote namen' uit de Duitse en internationale kunstwereld - om maar iemand te noemen: ze was tussen 1982 en 1993 met de inmiddels wereldberoemde Gerhard Richter getrouwd. Toch heeft ze altijd haar eigen weg gekozen. Haar kunst is wispelturig, ze legt zich niet vast op een materiaal of onderwerp. Interviews geeft ze niet graag, ze maakt haar kunst alleen, dus zonder assistenten, in haar atelier in Berlijn.

Beatrix Ruf, de directeur van het Stedelijk, is al lang met Genzken bevriend. In 2006 was Ruf betrokken bij de publicatie van Genzkens collageboek-trilogie 'I love New York, Crazy City', in 2014 was Rufs eerste aankoop voor het Amsterdamse museum een schilderij van Genzken, 'Zwei Lampen', uit 1994.

Dat werk, waarop simpelweg twee witte schemerlampen tegen een donkere achtergrond zijn te zien, hangt nu samen met soortgelijke schilderijen in een zaaltje waar ook enorme betonnen 'raamkozijnen', twee aan twee staan opgesteld. Loop je verder door de tentoonstelling, zie je ook op andere plaatsen kozijnen, beschilderde vliegtuigramen - voor Genzken is het raam een metafoor voor de toegang van het individu op de wereld.

Genken heeft geen dwingende filosofie achter haar werk, de toeschouwer mag zelf invullen wat haar kunstwerken betekenen. "Ze moeten eruitzien, alsof ze zo uit de lucht zijn komen vallen, als vanzelfsprekend", vertelde ze vorig jaar in een interview. De opstelling in het Stedelijk wérkt inderdaad, als je er langer rondloopt. Zo zie je overeenkomsten tussen de twee lampen en de dubbele staande houten sculpturen, die als een twee-eenheid dankzij elkaar rechtop blijven staan.

In diezelfde zaal liggen ook haar 'Hyperbolo's' en 'Ellipsoïden', de serie waaraan ze sinds 1975 werkte. Het zijn heel langgerekte, felgekleurde houten vormen, die alleen in het midden of aan de uiteinden op de grond rusten, zodat ze lijken te zweven in de ruimte. Genzken maakte ze, heel modern in die tijd, met behulp van computermodellen.

Nazi-arts

De informatie over de kunstwerken, op bordjes in de zalen, biedt soms houvast, maar laat ook veel vragen open. Niet vermeld wordt bijvoorbeeld, dat de Ellipsoïden voortkomen uit een familie-erfenis van Genzken. Grootvader Karl Genzken was nazi, als arts in dienst van de SS, en was ook voor de medische 'zorg' in de concentratiekampen verantwoordelijk. Die laatste jaren van de oorlog interesseerde hij zich voor de theosofie, hij vond dat het nationaal-socialisme ook een religieuze component nodig had. In 1943 schreef hij een pamflet, waarin hij betoogde dat 'iedere mens zijn persoonlijke ellips heeft', afhankelijk van wilskracht en persoonlijkheid reikt dat van een lijn tot een cirkel. Bij het artsenproces in Neurenberg, in 1947, waar Genzken veroordeeld werd (en al na enkele jaren weer vrijkwam), kwamen de notities ter sprake. De ellipsoïden zijn dus, naast een reactie op de Amerikaanse minimalistische kunst van Bruce Nauman en Sol LeWitt, ook een persoonlijke verwerking van de Duitse geschiedenis - en het verklaart ook waarom ze de Ellipsoïden namen gaf van mensen.

En zo heeft het werk van Isa Genzken vaak meerdere lagen, die niet allemaal direct aan de oppervlakte komen. Haar brede interesse, voor architectuur en de grote stad, reclame (de titel van de tentoonstelling komt van de cover van een damesblad), absurdisme, verval en communicatie, maken de tentoonstelling tot een lichtvoetig feest met indringende voetnoten.

**** 'Isa Genzken: Mach Dich hübsch!', tot 6 maart 2016 in het Stedelijk Museum in Amsterdam. www.stedelijk.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden