IS zint op meer aanhang in Egypte

Veel Koptische christenen namen deel aan de begrafenis van de slachtoffers van de aanslag in Tanta. Beeld EPA

Islamitische Staat doet met de bomaanslagen in Egypte weer van zich spreken. De terreurgroep maakt gebruik van de repressie van president Sisi jegens de moslimbroederschap.

Met de aanslagen op twee Koptische kerken in de dichtbevolkte Egyptische Nijl-delta laat terreurbeweging Islamitische Staat weer zijn tanden zien in Egypte. De bomaanslagen, waarbij 45 doden vielen, zijn inmiddels door IS opgeëist. Als reactie heeft het regime van president Sisi voor drie maanden de noodtoestand in het land afgekondigd.

Voor IS zijn de aanslagen een publicitair succes. Het laat zien dat de Egyptische regering kwetsbaar is en moeite heeft het gezag te handhaven. Huidig president en voormalig legerleider Sisi beloofde welvaart en orde toen hij drie jaar geleden de macht greep uit handen van de democratisch gekozen president Morsi, een lid van de conservatief-islamitische Moslimbroederschap. Sisi voert een repressieve campagne tegen deze volksbeweging, die hij als bedreiging ziet.

Sisi geeft de beweging amper ruimte, terwijl zijn voorganger Mubarak ze nog wel enige vrijheid bood. Op bevel van Sisi werd een demonstratiekamp van de broederschap kort en klein geslagen, waarbij honderden leden van de groep om het leven kwamen. Op dit moment zitten tienduizenden moslimbroeders achter de tralies. Tel bij die politieke repressie de economische neergang op en het regime zit plots minder comfortabel in het zadel.

Voet aan de grond

Voor president Sisi wordt het beteugelen van het jihadisme intussen een steeds nijpender probleem. Islamitische Staat heeft al voet aan de grond, met name in de Sinaï (zie kader) en probeert zijn invloed uit te bouwen. Daarbij maakt IS gebruik van onrust binnen de Moslimbroederschap, die uitbrak nadat voormalig president Morsi door Sisi aan de kant werd geschoven.

Het zorgde voor een richtingenstrijd binnen de islamitische beweging met miljoenen leden. Aan de ene kant staan moslimbroeders die blijven geloven in een manier om democratisch aan de macht te komen. Aan de andere kant staan gefrustreerde vaak jongere leden, die na het opsluiten van president Morsi democratie verwerpen en openstaan voor een radicalere aanpak.

Dat broeien en gisten binnen de Moslimbroederschap ziet IS als een kans om zichzelf als alternatief op de kaart te zetten, zegt Midden-Oostenexpert Roel Meijer. “IS wil de radicaliserende elementen binnen de Moslimbroederschap naar zich toetrekken. Met aanslagen, zoals nu tegen de Kopten, voeden ze de verdeeldheid waarvan ze profiteren.”

Op termijn winnen

Het leidt tot een neerwaartse spiraal. Na het uitroepen van de noodtoestand zal Sisi vermoedelijk geen enkele remming meer voelen om conservatieve moslims op te pakken die volgens hem sympathiseren met terroristen. Het vertrouwen in de politiek zal daardoor verder afnemen bij de Moslimbroeders en andere groepen die in 2011 op het Tahrir-plein in Cairo meer zeggenschap voor het volk eisten, de demonstraties die het vertrek van Mubarak afdwongen.

“Door de uitzichtloze politieke en economische situatie in het land denk ik dat de voedingsbodem voor het terrorisme de komende tijd nog groter wordt”, zegt Midden-Oostenexpert Bertus Hendriks van Instituut Clingendael.

Toch zal het regime in Cairo op termijn de strijd tegen het radicalisme winnen, verwacht Hendriks: “Egypte is sinds jaar en dag een van de krachtigste staten in de Arabische wereld, maar het gevecht zal taai zijn voor Sisi en het leger.”

Kopten zijn al langer doelwit

President Sisi beloofde de Kopten te beschermen tegen extremistische moslims. Zij zijn al jaren doelwit van IS. De bezorgdheid onder Kopten groeit.

Egypte telt zo’n 10 miljoen Koptische christenen, op een totale bevolking van 92 miljoen. Aan het hoofd van de Koptische kerk staat Paus Tawadros II. Hij geldt als steunpilaar van president Al-Sisi.

Het woord ‘Kopt’ betekent oorspronkelijk ‘Egyptisch’. Al vroeg, in de eerste eeuw na Christus, bereikte het christendom Egypte. De meeste Kopten behoren tot de Koptisch-orthodoxe kerk. De Koptisch-katholieke kerk telt ongeveer 160.000 leden.

Volgens de Kopten was de evangelist Marcus, de man van het gelijknamige Bijbelboek, de eerste bisschop van Alexandrië. Met de komst van de islam naar Egypte, in de zevende eeuw, werden christenen langzamerhand een minderheid. Tussen moslims en christenen in Egypte heersen spanningen. In het zuiden van Egypte zijn die het hevigst. Kopten hebben minder rechten dan moslims. Kerken bouwen en renoveren is moeilijker. Zoals het ook lastiger is om je als moslim tot het christendom te bekeren dan andersom.

De kerken in Egypte zullen niet gauw leegraken

Beeld Trouw

'Ik schrok toen er ‘Allahu Akbar’ klonk op straat'

Monica el-Taweel (23), student Spaans en bankemployee uit Cairo.

Ik loop als vrouw zonder sluier liever een blokje om als het op vrijdag druk is bij een moskee. Dan krijg ik tenminste geen teksten naar mijn hoofd als: ‘Moge Allah je vergeven’, of: ‘Vrees je God niet?’ Irritant, vind ik. En zij vinden mij zonder hoofddoek dus irritant.

Vanaf dat ik me kan herinneren heb ik islamitische vrienden. Maar mijn moeder, die uit het zuiden van Egypte komt, vindt dat niets. Zo mocht ik vorig jaar niet mee op reis voor een beurs die ik had gewonnen, omdat er moslims mee zouden gaan. Haar angst is dat ze mij bekeren, dat ik trouw met een moslim, en een hoofddoek ga dragen. Waar zij vandaan komt gaat het ook vaak zo. Ik zeg dan: ‘Niet alle moslims zijn zo, mam’. De vrienden die ik heb zijn anders dan de meeste moslims, zij laten me in mijn waarde.

Toch schrok ik laatst toen er op straat ‘Allahu Akbar’ klonk. Een heel alledaags geluid hier, hoor, het betekent ‘God is groot’. Maar het kostte me twee hele minuten om te beseffen: ze zijn gewoon aan het bidden, rustig, niemand gaat je iets aandoen.

Beeld Trouw

'Mensen zoeken elkaar op en sluiten de rijen'

Jos Strengholt (58) was tot voor kort Anglicaans priester in Cairo

Ik denk dat de kerken met de paasdiensten aankomend weekend juist voller zullen zijn door de aanslagen van afgelopen weekend. Dat was na de aanslag in december ook zo. Nee, ik heb geen enkel teken gezien van christenen die niet meer naar de kerk zouden durven. 

Egypte kent een heel communale samenleving. Als er zoiets ergs gebeurt, zoeken mensen elkaar meteen op en sluiten ze de rijen. Sinds kort ben ik weer terug in Nederland, maar dat heeft niets te maken met gevoelens van onveiligheid in Egypte. Ik ben teruggekomen om voor mijn moeder te zorgen. Nu voelt het toch een beetje alsof ik mijn Koptische vrienden heb verraden door weg te gaan. Ik was graag gebleven. In de wijk Heliopolis in Cairo, waar ik woonde, was het heel netjes. Daar gaan christenen en moslims goed met elkaar om. Het probleem zit hem meer in het zuiden van Egypte. Daar is de situatie, vooral economisch, erg bedroevend voor moslims. De christenen zijn dan vaak de uitgangsklep.

Beeld Trouw

'Onze paus zwijgt, jammer genoeg'

Sally Toma (38), psychiater en activist uit Cairo

Of ik nog een kerk in durf te stappen? Ik ben een mensenrechtenactivist in Egypte, dus je vraagt dit echt aan de verkeerde. Van andere christenen hoor ik wel eens dat ze bang zijn om naar de kerk te gaan, ja. Maar wegblijvers, nee, die zijn er nauwelijks.

Christenen worden hier niet alleen bedreigd door islamitisch terrorisme. Het is een driehoek: ook de staat en de kerk zelf werken hier aan mee. De staat omdat ze de ‘oorlog tegen terrorisme’ als excuus aanvoert om elke vorm van oppositie in de kiem te smoren. en de kerk doet hieraan mee omdat ze hierover zwijgt.

Onze Koptische paus helpt president Sisi al sinds dag één na zijn staatsgreep op de regering van de Moslimbroederschap. We hebben hem dit keer op keer geschreven, maar hij luistert niet, jammer genoeg.

Dit pakt heel naar uit voor ons als christenen. Veel moslims denken nu namelijk dat wij Sisi’s staatsgreep steunden. En die aanslagen zijn daar vergeldingen voor. Wij boeten voor dit fascistische regime.

Machtsvacuüm in de Sinaï

Islamitische Staat heeft een eigen provincie uitgeroepen in het noorden van de Sinaï, het Egyptisch schiereiland ten oosten van het Suezkanaal dat grenst aan Israël. De beweging houdt in Egypte echter geen territorium bezet, zegt Egypte-kenner Roel Meijer.

De bedoeïenen die in de streek wonen voelen zich van oudsher niet verbonden met de Egyptische staat. Het leger tolereert die ongehoorzaamheid niet. IS maakt weer gebruik van de wanorde en houdt zich verscholen in het gebied.

Beeld Brechtje Rood
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden