Is ‘wonderboy’ Wiebes wel de juiste man om het klimaatdossier door het parlement te loodsen?

Beeld Hollandse Hoogte / Arie Kievit

Minister Eric Wiebes kwam als veelgeroemd politiek talent vanuit Amsterdam naar het Binnenhof. Van zijn glans is weinig over, nu met het klimaatakkoord zijn meesterproef nadert.

Het is bijna middernacht en Eric Wiebes kijkt met een blik vol onbegrip de Tweede Kamer in. Tijdens dit zoveelste debat over het klimaatakkoord, half maart, vertelt de minister van economische zaken de Kamerleden hoe moeilijk het is om mbo’ers enthousiast te krijgen voor het installeren van warmtepompen.

Wiebes: “Op de een of andere manier zijn administratieve beroepen sexyer. Persoonlijk kan ik mij daar niet zo veel bij voorstellen, geef mij maar die warmtepomp.” Het onbegrip in zijn ogen maakt snel plaats voor een fonkeling: “Dat is hartstikke leuk. Ik ben daar zelf best enthousiast voor te krijgen. Als ik straks als politicus onplaatsbaar ben in de arbeidsmarkt, dan ga ik warmtepompen installeren.”

Eric Wiebes (56) gaat er prat op dat hij een van de weinige bèta’s aan het Binnenhof is. De ingenieur ziet zichzelf liever als een probleemoplossende techneut dan een beroepspoliticus. Waar die eigenschappen een paar jaar geleden nog verfrissend waren, rijst in Den Haag inmiddels de vraag of de oud-consultant wel de juiste man is om het loodzware klimaatdossier door het parlement te loodsen. Vrijdag is een cruciale dag voor de klimaatambities: dan verwacht het kabinet het definitieve klimaatakkoord te presenteren.

SP-Kamerlid Sandra Beckerman vindt Wiebes’ lofzang op warmtepompen typerend. “Dan leeft hij op. Ik vond het mooi om te zien, hij lijkt dan een mbo-leraar techniek.” Maar ze ziet dan ook direct zijn grootste valkuil. “Hij is iemand die altijd aan techniek denkt. Terwijl in het klimaatdebat de technische oplossingen niet het grootste probleem zijn. Het gaat erom de samenleving mee te nemen.”

Chaos

Ze zag het vaker in het andere zware dossier dat Wiebes op zijn bureau heeft: dat van de gaswinning in Groningen. “Wiebes denkt vaak in zijn eentje een probleem te kunnen tackelen. Hij komt met een groot plan, grote woorden en technische oplossingen. Als het plan vervolgens niet blijkt te werken, zakt hij weg in het moeras.” Na het laatste Groningendebat, waar Wiebes en premier Mark Rutte de Kamer toespraken, luidt de typering van Beckerman: “Waar Wiebes is, is chaos.”

In dat debat groeide de verbazing bij PvdA-Kamerlid Henk Nijboer met de minuut. Rutte had net excuses in drievoud gemaakt aan de Groningers, toen Wiebes aan het woord kwam. De minister lichtte de nieuwe maatregelen voor de versterkingsoperatie in Groningen toe, maar wilde niets toezeggen over het verschuiven van een datum. Nijboer, tijdens het debat: “De minister-president biedt zijn excuses aan voor de juridische benadering in het verleden en zegt dat het nu menselijker moet worden. Ik heb vervolgens nog nooit zo vaak de woorden ‘juridisch’ en ‘onmogelijk’ gehoord als de afgelopen tien minuten van de minister.” Beckerman over dat moment: “Het was surreëel. Voor Wiebes was dit dé kans om met een bindend verhaal te komen voor de Groningers, nadat Rutte door het stof was gegaan. In plaats daarvan ging hij door op de same old Wiebesweg.”

Hoe anders was het begin 2018. Wiebes werd als held onthaald in Groningen, toen hij onverwachts besloot dat de gaskraan in 2030 volledig dicht moet. Waar zijn voorganger Henk Kamp meer gas oppompte, ondanks bevingen en groeiend protest, vond Wiebes dat het zo niet langer kon.

Naarmate de tijd vorderde na zijn resolute besluit, raakte Wiebes verstrikt in de uitvoering. Hij legde de versterkingsoperatie stil, en de schade­afhandeling liep vertraging na vertraging op. De meest recente knauw kreeg het Groningse vertrouwen na Wiebes’ verbale uitglijder na de beving bij Westerwijtwerd. Op bezoek in Groningen sprak de minister van ‘een bevinkje’. “Een buitengewoon stomme verspreking”, verexcuseerde hij zich later. Inmiddels heeft hij maatregelen gepresenteerd om het ‘stuwmeer’ aan schademeldingen af te handelen. Groningse bestuurders zijn voorzichtig positief.

Probleemoplosser

Wiebes kwam in 2014 als wonderboy uit Amsterdam naar Den Haag. Eric van den Burg, die dit jaar stopte als voorman van de Amsterdamse VVD en onlangs werd geïnstalleerd als Eerste Kamerlid, had Wiebes zo’n vijf jaar eerder leren kennen als een creatieve en razendsnelle denker in het talentenklasje van de VVD. Toen hij een opvolger moest vinden voor de over de Noord-Zuidlijn gestruikelde wethouder Tjeerd Herrema, hoefde Van den Burg niet lang na te denken wie hij zou vragen. Wiebes hapte toe.

De uit Delft afkomstige ingenieur maakte snel naam als een, volgens Van den Burg ‘buitengewoon slimme’ probleemoplosser. Typerend is de anekdote dat Wiebes zelf op zijn vouwfiets naar een kruispunt reed om te zien waarom het verkeer niet doorstroomde. De methode-Wiebes: zelf aan het rekenen slaan, desnoods tot diep in de nacht, om daarna met een oplossing te komen.

VVD-coryfee Ed Nijpels typeert Wiebes als een ‘wandelend hoofd’. Hij kent hem al zo’n dertig jaar. “Geef Eric een stuk wit papier en een viltstift, en de schema’s vliegen je om de oren.” Als plaatsvervangend secretaris-generaal van economische zaken maakt Wiebes rond 2007 grote indruk op Nijpels. “Mensen waren zeer onder de indruk van zijn denkkracht en zijn onorthodoxe aanpak.”

Wiebes’ gewoonte zich tot op detailniveau met dossiers bezig te houden, leidde in Amsterdam ook tot irritatie. Van den Burg: “Als de wethouder zelf in het weekend boven een schrift hangt en in brieven schrapt, dan kan dat spanning veroorzaken bij ambtenaren.” Maar veel ergernis weet Wiebes volgens Van den Burg te verhelpen met zijn ‘droge humor’.

Als minister heeft Wiebes zijn gewoonte om werk voor ambtenaren te doen nog niet afgeleerd. VVD-Kamerlid Dilan Yesilgöz kent Wiebes nog uit de tijd dat zij ambtenaar was in Amsterdam, nu debatteert ze geregeld met hem over het klimaat. “Ik lees nog altijd zinnen in brieven die ik herken als die van Wiebes.” Zij vindt het goed dat de minister ‘niet vanuit een ivoren torentje’ regeert, maar ook zelf het handwerk oppakt.

Minister Eric Wiebes Beeld Hollandse Hoogte / Arie Kievit

Blunder

Wiebes’ werk in Amsterdam viel ook op in Den Haag. Toen staatssecretaris Frans Weekers van financiën in 2014 moest opstappen vanwege problemen bij de Belastingdienst, kwam Wiebes al snel in beeld. Van den Burg herinnert zich het moment nog dat premier Rutte hem belde. “Ik zei: shit Mark, dit telefoontje wil ik niet.” Van den Burg zegt dat hij ‘enorm baalde’ van het vertrek van Wiebes uit de hoofdstad, desondanks vond hij het een terechte promotie.

Ook Wiebes lukte het niet om grip te krijgen op de Belastingdienst. De problemen zijn hardnekkig, ook de huidige staatssecretaris Menno Snel heeft de fiscus nog niet op de rails. Ondanks die verzachtende omstandigheden zal Wiebes’ periode als staatssecretaris vooral herinnerd worden vanwege de blunder met de riante vertrekregeling die hij instelde. Werknemers van de Belastingdienst maakten daar zo enthousiast gebruik van, dat die 700 miljoen euro kostte. PvdA’er Nijboer maakte Wiebes toen ook al mee, als woordvoerder financiën: “De erfenis die hij kreeg, viel natuurlijk niet mee. Maar hij heeft het dossier nog erger achtergelaten. Ook hier kwam hij met een groots plan, om vervolgens weg te zakken in zijn eigen ambitieuze beloften.”

Ondanks de kritiek maakte Wiebes promotie, met een ministerschap in Rutte III. Tot vreugde van Van den Burg. “Ik ben blij dat een VVD’er de portefeuille klimaat doet. En ik vond het heel gaaf dat iemand die totally out of the box kan denken het ging doen.” Ook Nijpels, de voorzitter van de klimaattafels die leidden naar het klimaatakkoord, juicht het ministerschap van Wiebes toe. Vooral omdat die geen dogma’s heeft bij het zoeken naar maatregelen tegen klimaatverandering. “Wiebes zoekt altijd naar ratio, de beste oplossing voor een probleem, en is niet per se door ideologie gedreven. Vergeet ook niet dat hij zowel rekening moet houden met werkgeversorganisatie VNO-NCW als met de milieuclubs.”

Dwars

Met in het achterhoofd dat hij wars zou zijn van ideologie, is het opmerkelijk dat Wiebes tot op het laatst een CO2-heffing tegenhield. Hoewel economen, coalitiepartijen D66 en ChristenUnie, de linkse oppositie en veel onderhandelaars aan de klimaattafels voor een uniforme belasting op CO2-uitstoot waren, kwam Wiebes met een ingewikkelde bonus-malusregeling. Pas toen de planbureaus die regeling onhaalbaar verklaarden, ging hij overstag.

Volgens VVD-Kamerlid Yesilgöz is Wiebes’ weerstand niet zo gek, volgens haar zitten er veel risico’s aan een CO2-heffing. “Je kunt er bedrijven mee wegjagen. Eric vindt, net als de VVD, dat je moet doen wat werkt. Niet alleen de bedrijven laten betalen, omdat je die stom vindt.” In het aanstaande klimaatakkoord staat waarschijnlijk een heffing, waarvan de opbrengsten weer teruggesluisd worden naar het bedrijfsleven. Een tussenoplossing.

Wiebes heeft niet altijd schuld aan de fouten die onder zijn verantwoordelijkheid worden gemaakt. Toen het KNMI pas in februari meldde dat maanden daarvoor aardbevingsmetingen in Groningen niet goed geregistreerd waren, was Wiebes woedend over die fout, vooral omdat hij pas zo laat werd ingelicht. Van den Burg weet hoe kwaad de minister om dergelijke fouten kan worden, maar hij zet zich er volgens hem ook weer vrij makkelijk overheen. “Dan denkt hij: de nieuwe situatie is een feit. Daar moet ik mee zien te werken.”

Die flexibiliteit zal Wiebes hard nodig hebben om steun te vinden voor het klimaatakkoord. Het zal zijn meesterproef worden om ‘de grootste verbouwing van Nederland sinds de Tweede Wereldoorlog’ door de Eerste en Tweede Kamer te krijgen.

Ook binnen de coalitie klinkt gemor: om alle gesprekken tussen fractievoorzitters, klimaatspecialisten en vakministers te leiden is iemand nodig die rekening houdt met alle persoonlijkheden en belangen. In de klimaatonderhandelingen schort het Wiebes nog weleens aan de benodigde sociale en empathische vermogens.

Contrast

Als er straks klimaatmaatregelen door de Eerste Kamer moeten komen, dan zal het kabinet bij oppositiepartijen op zoek moeten naar meerderheden. Steun van het klimaatsceptische Forum voor Democratie is vrijwel uitgesloten. GroenLinks-leider Jesse Klaver nodigde in maart zichzelf uit bij de klimaatonderhandelaars. De coalitie vond dat iets te gortig, maar GroenLinks en PvdA hebben sinds de verkiezingen helemaal niets meer gehoord van Wiebes of andere bewindspersonen over het klimaat. Een opmerkelijke contrast met de aanpak van minister Wouter Koolmees, die voor de pensioenonderhandelingen voor het oog van de pers bij PvdA-leider Lodewijk Asscher op de koffie kwam.

Ook voor steun in de samenleving vraagt de energietransitie om een verbindende bestuurder, die Nederland kan overtuigen van de noodzaak van klimaatbeleid. De gele hesjes in Frankrijk en de grote winst van Forum bij de Provinciale Statenverkiezingen, bewijzen dat klimaatbeleid voor maatschappelijke onrust kan zorgen. SP’er Beckerman: “Wiebes is heel erg met techniek bezig, maar daar ligt het probleem niet. Ik denk niet dat hij de juiste persoon is om ook de harten van de mensen te winnen.”

Ed Nijpels wil zich er niet over uitlaten of Wiebes al dan niet geschikt is voor dat sociale aspect. Hij wijst erop dat zo’n ingrijpend pakket als het klimaatakkoord volgens hem niet op het bord van één vakminister moet liggen. “Steun verwerven voor klimaatmaatregelen is een taak voor Wiebes, maar ook voor premier Rutte in het bijzonder.” Nijpels zou graag vaker de premier zien die op de mondiale klimaattop in Katowice zo wervend over klimaatambities sprak. “Ik hoor hem wel in Polen zeggen hoe belangrijk het klimaat is, het zou goed zijn als hij dat ook eens deed in Amsterdam-West.”

Lees ook:

Zomergast Eric Wiebes zorgt voor een intrigerende en licht ontregelende avond

Het was een volle, ontwapenende ‘Zomergasten’-avond met minister Eric Wiebes van economische zaken en klimaat. De klik tussen Janine Abbring en hem maakte onverwacht meer openheid mogelijk.

Rutte en Wiebes zeggen sorry, maar de Kamer blijft sceptisch over Groningen-aanpak

Tijdens een debat werden excuses gemaakt aan Groningen door premier Rutte en minister Wiebes voor de aardbevingen, maar de Kamer is niet tevreden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden