Is vis noodzakelijk?

Beeld anp

Trouws 'Duurzame 100' staat weer vol met slimme en inventieve mannen en vrouwen die duurzaamheid in de praktijk weten te brengen, meestal zonder veel steun van de politiek. Maar draait het bij het begrip 'duurzaamheid' wel altijd om de juiste zaken?

Bas Haring, filosoof en hoogleraar 'publiek begrip van de wetenschap' in Leiden, betwijfelt dat: "Duurzaamheid gaat over toekomstige generaties. Zo is het ooit geformuleerd door de Noorse oud-premier Brundtland: het gedrag dat wij nu vertonen, mag niet ten koste gaan van toekomstige generaties.

"De klimaatveranderingen die wij veroorzaken, kunnen de mensen in de toekomst grote problemen geven. Maar niet alle kwesties die we rekenen onder de noemer 'duurzaamheid', zijn zo belangrijk als de opwarming van de aarde. Soms overdrijven we. Een deel van die zorgen gaat over dingen die helemaal niet noodzakelijk zijn voor de mensen van straks, maar enkel 'leuk'.

"Neem bijvoorbeeld vis. Vis heeft een lange historie in het duurzaamheidsdebat. De zeeën raken leeg, klinkt het dan, en daar moeten we voor waken. Want anders hebben toekomstige generaties geen vis meer te eten. Dat voelt alsof het een drama zal zijn voor die lui. Maar zou dat werkelijk zo zijn? Ik denk het niet.

"Kijk: als ze niks anders te eten zouden hebben, dan zou het een ramp zijn. Maar er is bijvoorbeeld ook kweekvis. Daarbij: de totale hoeveelheid eiwitten, vetten en koolhydraten in de zeeën zal waarschijnlijk niet afnemen, maar hoogstens verschuiven naar bijvoorbeeld garnaaltjes en kwallen. Misschien beschikken mensen later over smaakstoffen die wij nog niet kennen, en eten ze in plaats van makreel, tonijn en haring heerlijke kwalburgers."

Alicja Gescinska, Pools-Vlaamse filosoof, verbonden aan de Universiteit Gent: "Dat klinkt mij in de oren als blind optimisme. De geschiedenis toont dat waar onvoldoende eten is, niet altijd een oplossing voorhanden is. Je kunt er niet van uitgaan dat er in de toekomst wel een evenwaardig alternatief zal bestaan voor een gebrek aan vis. Het kan, maar zeker zijn we niet. De toekomstige mens is geen tovenaar die onze fouten met een simpel gebaar kan goedmaken.

"De luxe die we vandaag hebben, kunnen we verliezen. En niet voor alles wat we verliezen, komt er iets anders en beters in de plaats. Het is alsof je zegt: 'God sluit geen deur zonder een venster te openen'. Dat valt te bezien.

"De geschiedenis van de mens is geen rechte lijn van primitiviteit naar verhevenheid, van gebrek naar overschot. Onze geschiedenis is er een van ups en downs. En zo'n down kan een hele lijdensweg inhouden. De mens maakt zijn wereld, maar enkel met de middelen die hij ter beschikking heeft. We moeten er dus rekening mee houden dat we niet die middelen uitputten voor onszelf. Ook voor alternatieve levenswijzen, andere eetpatronen en -voorkeuren, heb je schone grondstoffen en middelen nodig."

Haring: "Ik zeg niet dat er geen duurzaamheidsproblematiek bestaat, of dat mensen in de toekomst alles weer kunnen herstellen wat wij kapot hebben gemaakt. Ik zeg alleen dat je zorgvuldig moet zijn bij het bepalen wat voor mensen in de toekomst belangrijk zal zijn. Er zijn een paar dingen waarvan je met grote zekerheid kunt zeggen: die gelden voor ons, en die blijven gelden. Mensen moeten bijvoorbeeld over eten beschikken. En over vervoer. En iedereen wil in een politiek stabiele omgeving werken en wonen.

"In die zin is duurzaamheidsproblematiek heel relevant. Grondstoffen raken bijvoorbeeld op. En dat is een directe bedreiging voor die mensen in de toekomst. Grondstoffen zijn een noodzakelijkheid. Maar een deel van de duurzaamheidsvragen betreft leuke dingen, in plaats van noodzakelijkheden.

"En dan is er eigenlijk iets anders aan de hand. Naast een uitdrukking van onze oprechte zorgen, is duurzaamheid dan een benadrukking van onze eigen voorkeuren en ideeën. Daarbij vergeten we dat toekomstige generaties daar misschien niet op zitten te wachten. Als zij straks andere voorkeuren blijken te hebben dan wij, dan overstemmen ze ons. Wanneer wij bijvoorbeeld besluiten de olie in grond te laten zitten uit mededogen met toekomstige generaties, dan zijn we machteloos wanneer zij de olie alsnog naar boven pompen."

Gescinska: "Je stelt dat onze bekommernis om de overbevissing enkel ingegeven is door het feit dat we zelf graag vis eten en dat het leuk zou zijn als volgende generaties dat ook nog zouden kunnen.

"Maar de bekommernis om het leegvissen van onze zeeën en oceanen is ingegeven door meer dan enkel onze persoonlijke smaken of voorkeuren. Wie bijvoorbeeld de overbevissing aanklaagt, doet dat niet noodzakelijk omdat hij zo'n stukje zalm of tonijn zelf lekker vindt en denkt: 'Nou, laat mijn kinderen en kleinkinderen ook maar wat'.

"Integendeel. Bij een vegetariër die de overbevissing aanklaagt, is duidelijk meer in het spel dan louter 'lekker' en 'leuk'. Je kunt het leegvissen van onze zeeën en oceanen bijvoorbeeld aanklagen vanwege de vraatzucht waarmee de mens op alles in de natuur beslag wil leggen. Omdat je vindt dat geen enkele generatie dat mag doen.

Je kunt ook tegen overbevissing zijn uit een intrinsiek waardeoordeel, een dieper moreel oordeel: hebzucht, jezelf als het middelpunt van de wereldgeschiedenis beschouwen is niet goed.

"We kunnen niet voorzien wat toekomstige generaties zullen denken en willen. Ze zullen handelen naar hun eigen kunnen en hun eigen geweten. De vraag is veeleer: wat impliceert dat voor óns geweten en óns handelen, in het hier en nu? Er is een intrinsieke morele waarde in het besluit dat wij vandaag nemen om minder kwistig of hebzuchtig te zijn met wat de wereld ons biedt. Zelfs als generaties na ons de planeet volledig om zeep zouden helpen, neemt dat niet de morele draagkracht weg van onze eigen keuzes en handelingen nu."

Haring: "Daar ben ik het wel mee eens. We moeten bijvoorbeeld een soort discipline zien te krijgen om minder olie te gaan gebruiken. Niet omdat er te weinig olie zou zijn, er is namelijk nog vreselijk veel olie, maar omdat de gevolgen voor het klimaat de aarde voor de mensen na ons onleefbaar dreigen te maken. Maar mijn vraag blijft: hoe zorg je daarbij dat je de juiste criteria als uitgangspunt neemt? Misschien moeten we het idee opvolgen dat filosoof en oud-elftalspeler Herman Philipse onlangs opperde: een deel van de Tweede Kamer vullen met mensen die louter spreken namens toekomstige generaties."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden