Is vermaak de juiste maatstaf?

In het Filosofisch Elftal analyseren twee denkers een actuele kwestie. Staatssecretaris Dekker geeft de publieke omroep een nieuwe taak: focus op nieuws, informatie en educatie. Heeft dat zin?

Vermaak was altijd al een beetje verdacht bij de publieke omroep, maar met het nieuwe eisenpakket van staatssecretaris Sander Dekker wordt het bijna taboe. Moesten de omroepen zich tot nu toe steeds profileren op hun levensbeschouwelijke achtergrond en hun functie als vertegenwoordiger van een specifieke achterban, nu moeten ze door een andere hoepel springen en komt het zwaartepunt te liggen bij de genres die ze afleveren: nieuws, informatie en educatie.

Zal dit plan een doorslaggevend verschil tussen commerciële en publieke omroepen kunnen bewerkstelligen, en daarmee een blijvende rechtvaardiging bieden voor het bestaan van een publiek omroepbestel?

Thierry Baudet, historicus, jurist, schrijver: "Nee. Ten eerste omdat 'vermaak' een volstrekt hol begrip is. Alles op televisie moet vermaken. Zonder vermaak zapt de kijker weg.

"Het feit dat de regering eisen gaat stellen aan dat vermaak, illustreert slechts de heilloosheid van het publieke omroepstelsel. Is de publieke talkshow 'Pauw' geen vermaak en het commerciële 'RTL Late Night' van Humberto Tan wél? Is het 'NOS Journaal' geen vermaak en 'RTL Nieuws wél?' Wat een flauwekul."

Liesbeth Noordegraaf-Eelens, econoom en filosoof: "Het kan inderdaad lastig zijn om op grond van dit criterium een conceptueel onderscheid te maken tussen publieke en commerciële producties. Maar als ik de televisie aanzet, vind ik het helemaal niet lastig om het verschil te zien. Als ik bijvoorbeeld het kijkgedrag van mijn kinderen in de gaten houd, bespeur ik een enorm verschil in hun reacties als ze op zondagochtend kijken naar het publieke Zapp of naar het commerciële Cartoon Network. De makers van Zapp vermijden de complexiteit van de aangesneden (levens)onderwerpen niet, maar tonen die juist. Bovendien bieden de programma's ook nog eens handvatten om ermee om te gaan. Ik denk dat de meerwaarde van de publieke omroep niet zozeer schuilt in informatie, maar in complexiteit en educatie."

Baudet: "Noem het hoe je wilt, het blijft een spel met woorden. Geen toetsbare maatstaf. De staatssecretaris past een klassieke retorische truc toe: hij verbindt zijn beleid met woorden die positief klinken, en neemt 'afstand' van woorden die negatief klinken. 'Vermaak' heeft - zeker in het calvinistische Nederland - een bijklank van ledigheid en luiheid. 'Informatie' en 'educatie' daarentegen klinken verantwoord. Dus wie zou ertegen kunnen zijn?

"Ziedaar hoe politici aan de macht komen en mensen weten te bespelen. Maar als je over dit soort kretologie gaat nadenken, blijkt dat iedereen hier opnieuw zijn eigen opvattingen in kan projecteren. Precies zoals voorheen in het 'levensbeschouwelijk profiel'. Wat is vermaak en wat niet? Wat is vermaak met een meerwaarde en wat niet? Dat is volstrekt arbitrair. Je wordt geboren en je gaat dood. Alles ertussen is vermaak."

Noordegraaf-Eelens: "Op deze manier kan je elke visienota over de publieke omroep direct naar de prullenbak verwijzen. Wat zou volgens jou dan wel een zinnig onderscheid zijn tussen publieke en commerciële media-producties?"

Baudet: "Geen. Omdat het onmogelijk is om hier heldere en overtuigende criteria over te verwoorden, moeten we terug naar de principiële vraag: waarom bestaat er überhaupt een publieke omroep? Waarom zou de staat moeten bepalen wat als 'informatief' en 'verantwoord' mag gelden en wat niet? Mensen moeten dat zelf uitvogelen.

"Subsidie geven aan het één, betekent noodzakelijkerwijs geen subsidie geven aan het ander. Je kunt immers niet alles en iedereen subsidiëren. Door een bepaalde uiting langs die weg een beslissend voordeel te geven, impliceert subsidie, wonderlijk genoeg, de censuur van datgene dat niet wordt gesubsidieerd. Vroegmoderne staten censureerden, moderne staten subsidiëren. Er is welbeschouwd weinig verschil.

"Er is vrijwel geen toneel- of operagezelschap, geen museum of orkest dat het redt zonder staatssteun, zonder stempel van de moderne censor. Hetzelfde geldt voor de Nederlandse (bioscoop)film. Tel daar de publieke zenders bij op, en je ziet hoe enorm de invloed van de staat is in ons cultuurleven.

"Mensen zoals ik herkennen zich niet in de kunst die gesubsidieerd wordt, in de politieke, maatschappelijke en kunstzinnige opvattingen die de subsidiegevers toegedaan zijn. De publieke omroep is een eenstemmige kliek van steeds dezelfde mensen met hun overbekende opvattingen.

Waarom zou ik daar aan mee moeten betalen, inclusief de vier ton salaris die presentator Matthijs van Nieuwkerk elk jaar incasseert om zijn eigen smaak te etaleren?"

Noordegraaf-Eelens: "Nu verwar je principiële kritiek met kritiek op het functioneren van de omroepen. De salariskwestie en het verwijt dat de makers een 'eenstemmige kliek' zouden vormen, vallen in de categorie 'praktische uitvoering'. Daar is wat aan te doen, en dat staat los van de vraag: waarom hebben wij een publieke omroep?

"Wat betreft die laatste vraag zou ik zeggen: als jij toevallig alles per fiets doet, wil dat nog niet zeggen dat je geen reden hebt om via de belasting mee te betalen aan de aanleg van snelwegen. De overheid is er om onze gedeelde belangen te dienen, niet om ieders individuele behoefte te bevredigen. De beschikbaarheid van goede, betrouwbare informatie en educatie is in ons aller belang, zowel politiek als economisch.

"Kwalitatieve culturele uitingen die het puur op basis van economisch rendement niet zouden redden, zoals de tv-uitzending van een ballet, horen daar ook bij.

Het is verantwoord dat een overheid daarin investeert. Sterker nog: het is iets om te koesteren dat wij niet leven in een land waar de media geheel beheerst worden door commerciële spelers, die ook beïnvloed kunnen worden door machtige zakenlieden die zich tevens met politiek bezighouden. Dán kun je pas spreken van censuur en van politieke kleuring."

Baudet: "Natuurlijk ben ik ook voor goede en betrouwbare informatie en educatie. Maar waarom moet een commissie van de staat bepalen welk plan van welke maker daaraan voldoet? Waarom zouden burgers daar niet voor kunnen betalen naargelang hun eigen voorkeuren? Ze kopen ook zelf een krant. Ze kopen zelf boeken. Uitgeverijen concurreren met elkaar op kwaliteit.

"En wat betreft die 'kwalitatieve' culturele uitingen: datgene wat de staat financiert, wordt onnatuurlijk goedkoop. Subsidies zijn een vorm van dumping. Want voor concurrerende initiatieven willen mensen daardoor niet meer betalen.

De Franse denker Alexis de Tocqueville benoemde al dat subsidies de vitaliteit van de samenleving verzwakken. Inmiddels is het verdomd moeilijk geworden om zonder staatssteun dingen op te zetten, zoals private balletgezelschappen, private universiteiten, private documentaires. Dingen hebben een prijs. Laat mensen toch gewoon zelf die prijs betalen als ze het product willen hebben."

Noordegraaf-Eelens: "Een 'commissie' die beoordeelt of een bepaald plan subsidie krijgt heeft onvermijdelijk bepaalde smaakopvattingen, inderdaad. En misschien sijpelen daar zelfs wel politieke opvattingen in door. Maar daar kunnen wij dan als burgers op reageren. Met een commissie kun je het oneens zijn. Met geld valt niet te discussiëren. Bij de commerciële omroepen hebben ze één, glasheldere maatstaf: de wens van de adverteerders.

"Denk jij werkelijk dat er meer kwalitatieve diversiteit zou komen in het medialandschap als er geen publiek bestel meer zou zijn? Dat jij dan sneller met een eigen initiatief een omroep zou kunnen oprichten?

Juist nu kun je op grond van je eigen politieke of levensbeschouwelijke kleur, of zelfs op grond van je hoge leeftijd, een omroep opzetten. Alleen word je dan wel geacht een grote groep te vertegenwoordigen. Juist omdat er publiek geld mee gemoeid is.

"Ik denk dat we zonder publieke omroep veel unieke geluiden en even kwalitatieve als vermakelijke hoogstandjes zouden moeten missen. En dat we dan sterker door een eenvormig marktdenken bepaald zouden worden. Juist het palet van commerciële én publieke programma's biedt een gevarieerd aanbod dat een democratie gezond kan houden. Jij stelt dat je vrijheid inlevert bij een 'staatsomroep', maar ik denk dat je vrijheid inlevert als alle media enkel door geld bepaald zouden worden."

filosofisch elftal

Achterhuis Haring Van Brederode Groot Noordegraaf Baudet Van Tongeren Roeser Huijer Gescinska Ankersmit

Ziet de kijker verschil tussen het vermaak van een commerciële producent en een toneelstuk of film van een maker die overheidssteun krijgt?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden