Review

Is vader Coebergh te laat, dan wacht de stoomtram wel even

Je zal maar in de vorige of begin deze eeuw met een grote schare kinderen gezegend zijn. Meestal was het dan van de vroege ochtend tot de late avond zwoegen om tenminste aan een hap eten te komen.

Bij de kleine, rijke bovenlaag van de bevolking was het natuurlijk anders. Die bewoonde de grote patriciërshuizen, hield er een legertje bedienden op na en vaak ook een groot gezin. Dat de Leidse notaris mr. J. A. F. Coebergh twaalf kinderen had, zal er ook wel mee te maken hebben gehad dat hij goed rooms was. Coebergh, aanvankelijk het zwarte schaap van de familie, die niet wilde leren zoals zijn broers, schopte het 't verst. Hij ging om met alle mogelijke notabelen en zelfs een Italiaanse prins en kreeg vrachten onderscheidingen.

Dorothea is trots op haar vader. Zij is de oudste van zijn twaalf kinderen (van wie er één jong overlijdt) en begint op 23 augustus 1944 haar herinneringen op te schrijven. Dora, in 1873 geboren en in 1959 overleden, moet dan dus 71 jaar geweest zijn, hoewel historica drs. Reinildis E. A. van Ditzhuyzen haar in het boek 'Koetsen, klerken en 30 karbonaadjes' (Burgersdijk & Niermans, Leiden, ¿ 24) dan als 81-jarige presenteert.

Het boek van onderzoekster Van Ditzhuyzen is voornamelijk gebaseerd op het egodocument van Dorothea Coebergh, aangevuld met foto's van statige personen en fraaie interieurs van hun huizen, eigen onderzoeksresultaten en meer dan honderd verklarende voetnoten.

Die 'dertig karbonaadjes' maken je meteen al nieuwsgierig. Het blijkt een uitspraak van Dorothea's moeder, “een stille en godvruchtige vrouw”, niet erg gezond en toch twaalf keer in het kraambed. In het begin van deze eeuw is het gezin een maandje of wat met vakantie in hun privé-villa Réunion in Katwijk - “groot genoeg om verschillende families te herbergen” - als een dienstbode komt vragen wat er van de slager nodig is. Een vriendin van moeder Coebergh hoort tot haar verbijstering dat er “23 karbonaadjes” moeten komen, en vraagt: “Vergist u zich niet?” Antwoord: “Gelukkig dat je het zegt, ik moet er dertig hebben.” De faam van de Coeberghs was toen al zo wijdverbreid, dat er “in de courant altijd een stukje geplaatst werd over onze aankomst.”

Koetsen waren lange tijd hèt vervoermiddel - inclusief een privé badkoetsje dat vader Coebergh liet bouwen zodat zijn gezin zo vaak als het wilde tot in de golven gereden kon worden - en de IJzeren Spoorweg bestond al, maar Dorothea maakt ook de komst van de eerste stoomtram mee. Ze laten zich nog steeds met koetsen naar Katwijk verhuizen, maar als vader voor zaken naar Leiden moet, neemt hij de stoomtram. “Papa bewoog dikwijls de tram vanuit zijn kamer tot stilstaan als hij nog niet geheel klaar was om naar Leiden te gaan. Het leven was toen nog zoveel gemoedelijker.”

Voordat de notaris het kapitale huis in Katwijk heeft aangeschaft, zoals hij zoveel huizen en grond bezit, logeert zijn gezin een tijdlang met dat van een bevriende professor in een 'huurhuis' in de badplaats, ook geen kleintje. De eigenaar “verhuurde alleen wanneer men zelf het huishouden deed, zodat wij en de familie Land ieder eigen personeel meebrachten.”

Dora en haar jongste zusje Annie - een verschil van 23 jaar - blijven ongetrouwd en wonen de rest van hun leven samen. Hun levensonderhoud bekostigen ze uit een door vader gesticht fonds voor de ongehuwde kinderen en bovendien hebben ze hun deel van de erfenis te verteren.

Dora's herinneringen geven een interessant beeld van hoe er in haar jeugdjaren geleefd, gewerkt, gewoond, ontspannen en gedacht werd. Opvallend is hoe Dorothea midden in de tweede wereldoorlog over een antiquair schrijft: “In de Paardesteeg woonde de koopman J. E. Horloos, een bekend antiquair. Hij was een slim joodje die veel zaken met de heer Bakker Korff heeft gedaan. Hij was ook sluw in het afhandig maken van antiquiteiten.” Kennelijk sprak men in haar jeugd zo over joodse medeburgers, maar je zou denken dat de laatste oorlog Dorothea wat veranderd zou hebben.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden