Is Spanje, kampioen orgaandonatie, het bewijs dat D66 vandaag gelijk moet krijgen?

In het La Paz-ziekenhuis in Madrid krijgt een patiënt een nier. Beeld AFP

Spanje heeft al jaren de 'geen bezwaar'-regeling bij orgaandonatie die Pia Dijkstra zo graag in Nederland wil invoeren. Maar nog meer dan dat stelsel is de sleutel tot succes het familiegesprek dat de wens van de overledene duidelijk maakt.

Op de transplantatieafdeling van het Gregorio Marañón-ziekenhuis in Madrid vertelt een nabestaande gelaten over een recent verlies. De jongste broer van de man, die niet met zijn naam in de krant wil, overleed onlangs plotseling, op zijn 34ste, aan de gevolgen van een hersenbloeding. De jongere broer was een fervent sporter die midden in het leven stond.

Spanje is met Kroatië koploper orgaandonatie, blijkt uit cijfers van de Nierstichting die cartografe Brechje Rood op een rij zette.
In landen met het stelsel zoals Nederland dat nu kent, is donatie minder gebruikelijk.

"Over orgaandonatie hebben we het nooit echt gehad. Dat is geen debatthema in Spanje. Na een kort gesprek met de artsen gingen wij akkoord", zegt de nabestaande.

Hij zal later op de dag zijn broer begraven. Het gemis overheerst, maar ergens is hij ook blij dat de organen van zijn broer nu anderen het leven redden. "Wij doen zeker niet alles goed in Spanje, maar dit gelukkig wel."

Het familiegesprek met de arts in Spanje bepaalt vrijwel altijd of er een orgaantransplantatie komt. Maar liefst 85 procent van de families geeft het groene licht, tegen 34 procent in Nederland. Dit komt deels doordat orgaandonatie voor de Spanjaarden inmiddels een vanzelfsprekendheid is. Sinds wetgeving uit 1979, toen het land na de Franco-dictatuur de transitie naar democratie doormaakte, is elke Spanjaard automatisch donor, tenzij hij anders aangeeft in een register of bij zijn familie.

Toch is de 'geen-bezwaar'-wet niet de sleutel tot het Spaanse succes, meent Beatriz Domínguez-Gil directrice van de Nationale Transplantatie Organisatie (ONT). In de jaren tachtig vielen de orgaandonatiecijfers in Spanje namelijk nogal tegen, met regelrechte straatprotesten van Spanjaarden die op een orgaan wachtten tot gevolg. "Al is de bevolking nog zo solidair, als het systeem niet goed georganiseerd is, dan heb je daar niets aan", stelt Domínguez-Gil.

Speciale verpleegkundigen

Vandaar dat Spanje in 1989 de ONT oprichtte, die zich voortaan met het hele transplantatieproces bezig moest houden. Geen verplegers, maar speciaal getrainde transplantatiespecialisten volgen stervende patiënten op de voet. Iemand met weinig overlevingskans komt in Spanje, anders dan in veel Noord-Europese landen, toch op de intensive care terecht waardoor na overlijden de transplantatie snel kan plaatsvinden.

Het aantal donoren valt daardoor een stuk hoger uit: van 14 per miljoen inwoners in het oprichtingsjaar in 1989 naar 47 in 2017. Ter vergelijking: in Nederland zijn er zestien donoren op een miljoen inwoners. Spanje is inmiddels al ruim een kwart eeuw wereldleider.

"Naast paella en de flamenco hebben wij het donortransplantatiesysteem", zegt dokter José Luis Escalante op zijn kantoor triomfantelijk. Escalante zit daar al jaren aan de knoppen. Het hielp volgens hem ook dat het katholieke Spanje zich na de dictatuur in rap tempo moderniseerde en dat pausen zich positief uitspraken over orgaandonatie.

Niet dat alles in Spanje van een leien dakje gaat. Ook hier is een wachtlijst die tegen de vijfduizend aanzit. Bovendien is Escalante niet te spreken over de omslachtige donorregistratie. Die is nog steeds niet digitaal te regelen, en er moet zelfs nog een notaris aan te pas moet komen.

Slechts vier procent van de 46,5 miljoen Spanjaarden laat volgens hem nu expliciet de medische wensen in een register opnemen. Volgens Escalante wordt dit wel uitstekend ondervangen door het familiegesprek: daarin wordt de wens van de overledene ook duidelijk.

Met enige argwaan kijkt Escalante naar het Nederlandse D66-wetsvoorstel. "De 'geen bezwaar'-wet is echt niet de kip met de gouden eieren", zegt Escalante. "De verwachtingen zijn altijd hooggespannen maar veel landen die zo'n wet invoeren, zien nauwelijks effect. Het hele systeem moet integraal veranderen."

Spaans systeem is niet automatisch beter

Sommige Europese landen kennen veel meer orgaandonaties dan andere. Spanje en Kroatië zijn al jaren koploper, terwijl Nederland ergens onderaan de ranglijst bungelt. Opvallend is dat de succesvolle landen allemaal een zogeheten opt-out-systeem hebben: hun inwoners zijn automatisch donor, tenzij ze zichzelf actief uitschrijven uit het register. Landen met een opt-in-systeem, waarbij mensen zich actief als donor moeten aanmelden, scoren slechter. Als landen overstappen naar ‘opt-out’, levert dat al snel een kwart tot een derde meer orgaandonaties op, blijkt uit onderzoek. Het werkt alleen als er tegelijk aanvullende maatregelen worden genomen, zoals een betere coördinatie, infrastructuur, financiering, een publiekscampagne en trainingen voor het donatiegesprek.

De naam van de nabestaande is bij de redactie bekend.

Medisch ethica Annelien Bredenoord verdedigt als D66-senator het voorstel van Pia Dijkstra dat vandaag in de Eerste Kamer wordt besproken. Dat belooft een spannend debat te worden.

Deze zaak loopt dwars door partijlijnen heen, blijkt uit dit stemadvies. Fokko Wieringa (CU) adviseert voor te stemmen en Patrick van Schie (VVD) is tegenstander.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden