Is pappa een moordenaar?

Almuneda Grandes' roman over de nasleep van de Spaanse Burgeroorlog schuwt het melodrama niet. Maar vervalt evenmin in zwart-wit denken.

Toen anno 1975 in Spanje een einde kwam aan de decennialange dictatuur onder Franco was de opluchting zo groot dat het land een dikke streep trok onder dat traumatische verleden en al zijn energie richtte op een democratische toekomst. Pas in het begin van het huidige millennium werd het stilzwijgen over het beladen verleden langzaam maar zeker verbroken, toen de generatie babyboomers uit het post-Franco-tijdperk vragen begon te stellen over die onderhuids voortwoekerende geschiedenis. Wat was er gebeurd in het land van hun ouders en grootouders?

Onvermijdelijk leidde dit ook in de Spaanse literatuur tot een opleving in de belangstelling voor de geschiedenis van de Burgeroorlog (1936-1939) en de daaruit voortvloeiende Franco-dictatuur.

Een van de belangrijkste exponenten van die revival is Almudena Grandes (1960) die in 1989 debuteerde met 'Episoden uit het leven van Lulu', een vrijmoedige erotische roman waarin ze het bevrijde gevoel na de dood van Franco verbeeldde. Na enkele romans waarin de recente geschiedenis als een donkere wolk boven de gebeurtenissen zweefde, zette ze de Burgeroorlog en de nasleep daarvan in het volle licht in de monumentale roman 'IJzig hart' (2007), een liefdesgeschiedenis en tegelijkertijd een familie-epos met diepe vertakkingen in het verzwegen historische verleden. Met groot empathisch vermogen voerde Grandes mensen van vlees en bloed op zonder een moreel oordeel te vellen over goed en kwaad. De grijstinten overheersten. Met dit equivalent van 'Het verdriet van België' veroverde ze de harten van het Spaanse publiek. Er werden meer dan 650 duizend exemplaren van verkocht, en de roman viel ook internationaal in de prijzen.

In haar recente roman 'De vijand van mijn vader' belicht Grandes een periode na de Burgeroorlog, en laat ze zien hoe die ook na zijn officiële einde (1939) nog voortwoekerde.

De roman is een fictieve variant op een uit het leven gegrepen verhaal en speelt zich af in de jaren 1947-1949, in een Andalusisch dorp. Daar groeit de ongeveer tienjarige verteller Nino (Antonino) op als zoon van een lid van de Guardia Civil. Met zijn ouders en zijn zusje woont hij in de kazerne, waar de poreuze tussenschotten weinig twijfel laten bestaan over de wrede verhoren en mishandelingen van dorpsbewoners die sympathiseren met de guerrillastrijders in de omringende bergen. Nino beschermt zijn zusje door de huiveringwekkende geluiden te overstemmen met het zingen van liedjes. Soms ziet hij zijn vader huilen ("Is papa een rooie, mama?"). Zijn moeder gaat, als vrouw van een Guardia Civil, gebukt onder de schaamte tegenover de andere vrouwen in het dorp. "Dit kan zo niet doorgaan, zo kan een mens niet leven", luidt haar klaagzang die als een refrein door de roman klinkt. En de jonge verteller zegt: "Zo kon een mens niet leven, maar zo moest je leven en je leefde".

Grandes' keuze voor een ongeveer tienjarige verteller werkt erg goed. Nino is een nieuwsgierig, gis ventje, en in zijn verwondering, verbazing en ontzetting over de gebeurtenissen om hem heen wordt eens te meer duidelijk hoe verwarrend deze wereld is. "De dingen zijn niet altijd zoals ze lijken" is een sleutelzin die als een rode draad door het boek loopt. En de dappere Nino is voortdurend bezig om uit te vinden hoe het dan allemaal wel in elkaar zit. Waarom huilt zijn vader? Hoe zit het met diens collega Sanchis, op het eerste gezicht een overtuigde en fanatieke bestrijder van de guerrillastrijders? Hoe valt diens wrede optreden te rijmen met de tederheid waarmee hij de teennagels van zijn mooie vrouw lakt? (Tussen de bedrijven volgt de roman ook de ontluikende seksualiteit van de verteller.) En aan welke kant staat Pepe de Portugees, die in een vervallen molen buiten het dorp woont en Nino's held en toeverlaat wordt?

Het is deze Pepe die hem gaandeweg inwijdt in de noodlottige mechanismen van een burgeroorlog, en hem troost als zijn vader een moordenaar wordt genoemd. In het hartverscheurende drama dat zich uiteindelijk rond Sanchis voltrekt, maakt Grande pijnlijk duidelijk hoe binnen de gehate Franco-gezinde Guardia Civil mensen van goede wil rondliepen die met hun wroeging en walging geen kant opkonden, uit angst daarvoor gestraft te worden. Tegelijkertijd laat ze zien hoe de mythische solidariteit in guerrillakringen soms ondermijnd werd door verraderlijke amoureuze intriges. Ook in deze roman voeren grijstinten de boventoon. Zo wordt het verhaal van Nino de zoon van een Guardia Civil een jongensboek voor grote mensen.

Grandes is niet het type van een geserreerde schrijver. In lange, zwierige zinnen geeft ze een levendige en vaak plastische beschrijving van een rauwe werkelijkheid. Daarbij schuwt ze het melodrama niet.

In z'n meest dramatische momenten wordt de roman een regelrechte tranentrekker. Maar wel een goede. Want het boek bezorgt je hoe dan ook een indringend en onvergetelijk beeld van de al te menselijke dilemma's in deze traumatische episode in de recente Spaanse geschiedenis. De Spaanse Burgeroorlog is opeens geen abstractie meer.

Net als in haar magnum opus 'IJzig hart' is Grandes erin geslaagd om aan de hand van persoonlijke lotgevallen de geschiedenis dichterbij te halen en van subtiele nuanceringen te voorzien. Zo laat ze zien wat fictie vermag in de verbeelding van een maar al te werkelijke maatschappelijke realiteit.

Almuneda Grandes: De vijand van mijn vader

Uit het Spaans vertaald door Mia Buursma. Signatuur, Amsterdam; 356 blz. euro 22,95. Deze zomer verschijnt een herdruk van haar debuut 'Episoden uit het leven van Lulu'.

In de bergen houden zich guerrillastrijders schuil. Dorpelingen die hen steunen worden hardhandig verhoord.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden