Is Nike de zondebok?

Beeld Getty Images

Zoals Nike via Nederland belasting ontwijkt, zijn er veel meer bedrijven. Maar de Europese Commissie kan niet alle bedrijven onderzoeken, en haalt de krenten uit de pap. ‘Het voelt niet eerlijk.’

Effectief is de Deense Eurocommissaris Margrethe Vestager zeker, met haar aanpak van belastingontwijkende multinationals. Hoewel het aantal onderzoeken van de Europese Commissie op dit terrein nog op de vingers van twee handen zijn te tellen, zal niemand ontgaan zijn dat Starbucks, Amazon en Apple miljoenen en soms zelfs miljarden aan oneigenlijk verkregen belastingvoordeel moeten terugbetalen. Het debat over belastingontwijking door multinationals wordt in alle lidstaten van de Europese Unie volop gevoerd.

In Nederland niet in het minst. Nu Vestager ook een onderzoek begint naar de belastingafspraken met sportfabrikant Nike, en met een lopend onderzoek naar woonwinkelgigant Ikea, hebben Nederland en Luxemburg de twijfelachtige eer de meeste staatssteunzaken aan hun broek te hebben.

‘Selectieve handhaving’

Toch wringt de aanpak van Vestager enigszins, omdat zij selectief te werk lijkt te gaan. Zoals Nike via Nederland de belasting ontwijkt, zijn er waarschijnlijk tientallen anderen die exact hetzelfde doen. “Kun je er dan één uitpikken en die als zondebok presenteren, om als voorbeeld te dienen voor al die anderen?”, vraagt Anna Gunn zich af. Gunn promoveert aan de Universiteit Leiden op de Europese staatssteunregels en volgt de zaken die de Commissie uitkiest op de voet.

“Begrijp me niet verkeerd, als ik Vestager was zou ik precies hetzelfde doen. Het werkt immers, het is heel effectief”, zegt Gunn. Maar de selectieve handhaving van de staatssteunregels roept ook vragen op. “Het maakt het systeem ongeloofwaardig, want de handhaving is inconsistent. Daar staat tegenover dat de Commissie natuurlijk niet alle bedrijven kan onderzoeken, daarvoor is volstrekt onvoldoende capaciteit.”

Paradise Papers

Die beperkte slagkracht zorgt ervoor dat de Commissie afhankelijk is van wat er onder haar aandacht wordt gebracht, denkt Jan Vleggeert, universitair hoofddocent belastingrecht aan de Universiteit Leiden. Starbucks kwam onder vuur in het Britse parlement, Ikea werd door zowel onderzoeksjournalisten als de Europese Groenen onderzocht op zijn fiscale structuren. De Commissie bevestigde gisteren dat de keuze om Nike te gaan onderzoeken is gemaakt naar aanleiding van publicaties van de onderzoeksjournalisten van ICIJ, waaronder Trouw, in het kader van de Paradise Papers.

Vanuit de Commissie gezien kan de aanpak begrijpelijk zijn, maar de betrokken bedrijven zullen dat anders ervaren, denkt Gunn. “Het publiek ziet het eventueel terug te vorderen belastingvoordeel als een boete, een straf voor belastingontwijking. Maar dat is het niet, het gaat erom dat alle bedrijven gelijk behandeld worden.” De reputatieschade is dan groot voor één bedrijf, en het is niet eens gezegd dat er nadien wel sprake is van een gelijk speelveld, waar het allemaal om te doen is. De andere bedrijven zijn immers niet onderzocht.

Hoge royalty’s 

In het geval van Nike vermoedt de Commissie dat Nederland de winst te laag heeft vastgesteld, door hoge royaltybetalingen aan andere Nike-bedrijven toe te staan. Had dat geen algemeen onderzoek kunnen zijn naar de manier waarop Nederland de winst vaststelt bij multinationals? “Bijna ondoenlijk”, concludeert Vleggeert. “Het gaat om verrekenprijzen die voor ieder bedrijf weer anders zijn. Je kunt bijna niet anders dan die op bedrijfsniveau onderzoeken als daar aanleiding toe is. Dan loop je al snel tegen capaciteitsproblemen aan als Commissie.”

Volgens Gunn is het tijd voor een meer fundamentele aanpak van staatssteun. “Hoe zorg je voor handhaving die op een efficiënte manier alle gevallen gelijk behandelt, en zo een einde maakt aan illegale steun? Door in te zetten op zaken met een hoge attentiewaarde en veel publieke ophef haalt de Commissie de krenten uit de pap, maar ondergraaft daarmee op lange termijn het vertrouwen in de staatssteunregels als zodanig. Het voelt niet eerlijk.”

Lees ook:

Geeft Nederland illegale staatssteun aan Nike?

De Europese Commissie is een onderzoek gestart naar belastingafspraken tussen Nederland en Nike.

Waar je je Nike’s ook koopt, de kassa rinkelt in Holland

Aanleiding voor het onderzoek naar Nike waren de publicaties van de Paradise Papers, waarin de belastingstructuur van het bedrijf werd ontrafeld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden