Is imago onze beste amigo?

Hoe oprecht zijn de spijtbetuigingen van Volkswagen, hoe eerlijk zijn facebookprofielen? De waarden van het platteland kunnen de stedeling helpen.

Banken doen het, Volkswagen doet het, maar ook duurzame ondernemers ontkomen er niet aan. En wij doen het allemaal voortdurend op Facebook: windowdressing, marketing, personal branding. Jezelf zo fraai mogelijk doen voorkomen, al is er weinig fraais te vertellen. De duurzame 100 van Trouw? Het zijn vooral 'gelikte praatjes en image-building' die hoog scoren, schreef Trouw-lezer Martin Kroon. Reclamemaker Martijn Horvath geloofde niets van de campagne van ABN Amro waarin de bank beweert geïnteresseerd te zijn in 'uw verhaal', schreef hij in deze krant. Eerder werd de spijtcampagne van het frauderende Volkswagen bekritiseerd: halfslachtig, te mild, te lollig. Wat deze kritiek verbindt is een verlangen naar oprechtheid. Twee theologen stoffen deze oude deugd af.

Alja Tollefsen is Anglicaans priester in Markelo, in Twente. En over Twente en de waarden van het platteland gaat het veel vandaag. "Ik sta vaak versteld van de wijsheid die ik opmerk bij eenvoudige mensen. Geen intellectuelen, maar mensen die met hun handen werken. Ze zijn vaak zo zuiver en eerlijk. Ze hebben echt oog voor hoe de dingen in elkaar zitten. En dat doen ze heel onopgesmukt. Ze zijn zoals ze zijn."

Tollefsen ziet een sterk verschil tussen West- en Oost-Nederland, tussen stad en platteland. "Ik had het eerst niet gedacht, maar ik voel me thuis in deze plattelandsomgeving. Laatst was ik op het Centraal Station in Amsterdam en ik vroeg iets aan een conductrice. Ze heeft me geen moment aangekeken terwijl ze antwoord gaf. Ik was er helemaal door van de kaart. We moeten leren weer zorgvuldiger met elkaar om te gaan. Als hier in Twente iemand is overleden, komt zijn buurman de dood aanzeggen bij de andere buren. Toen ik een auto kocht en er al bijna mee wegreed zei ik: 'Maar ik heb nog niet betaald'. 'O, dat komt wel goed', was de reactie. Mensen vertrouwen elkaar en zijn bij elkaar betrokken."

Peter Nissen, hoogleraar spiritualiteitsstudies aan de Radboud Universiteit Nijmegen en remonstrants predikant in Oosterbeek, vermeldt het belang van een andere 'plattelandswaarde' als het om oprechtheid gaat: de tijd nemen. "Luister bijvoorbeeld eens naar die oude spreekwoorden: 'Al is de leugen nog zo snel, de waarheid achterhaalt haar wel'. En 'Eerlijk duurt het langst'. Eerlijkheid is blijkbaar iets dat tijd vraagt. Waarheid is een langzame waarde. Dat staat haaks op een wereld die door de markt wordt gedicteerd en waarin mensen snel succes moeten hebben. Succes op korte termijn: dat is het domein waarin de leugen gedijt."

Dat klinkt allemaal mooi en belangrijk, maar komen jullie nu niet vooral met nostalgie?

Tollefsen: "Dat mag je gerust zo noemen, maar ik blijf die waarden toch overeind houden. Mijn verlangen naar eerlijkheid is heel groot. Ik heb er grote moeite mee als ik erachter kom dat mensen liegen. Ik ben ook geschokt als iemand anders denkt dat ik zelf de waarheid niet gesproken heb. Eerlijkheid is een basishouding waar een heleboel uit voortkomt. Ik denk dat we terug moeten naar die basishouding: hoe willen we in het leven staan? Het bijzondere is: die eerlijkheid wordt vanzelf beloond. Anderen weten je te vinden, omdat jij te vertrouwen bent."

Nissen herkent dat. Hij is meerdere keren betrokken geweest bij visitatie en beoordeling van theologische opleidingen. "Het komt helemaal niet zo goed over wanneer ze in hun zelfevaluatie alleen maar vertellen hoe geweldig het allemaal gaat. Het is veel beter om eerlijk te zijn over de dingen die niet goed gaan. Laten we maar gewoon eerlijk zijn over onze kwetsbaarheid, onze zwakheid en gebrokenheid."

Verder vindt Nissen het een positief signaal dat mensen zich blijkbaar boos maken over onechtheid. "Er is een verlangen naar oprechtheid en waarachtigheid. Ik vind het bemoedigend dat mensen zich niet willen laten bedriegen. Mensen willen waar-achtigheid. Iets dat dus zoveel mogelijk lijkt op waarheid. Veritas et probitas super omnia, zei men in de Middeleeuwen: 'Waarheid en eerlijkheid boven alles'. Tegenwoordig zeggen ze dat je imago je beste amigo is, terwijl vroeger de waarheid dus je beste vriend was. Een schril contrast. Wij staren ons blind op de weerspiegeling van de werkelijkheid in de ogen van een ander. Die weerspiegeling zijn we belangrijker gaan vinden dan de werkelijkheid zelf. We zijn zelfs bang die onder ogen te zien. Op Facebook is iedereen 'gelukkig'. Alleen wanneer iemand langere tijd afwezig is, is dat een signaal dat het misschien slecht gaat. Overigens zie ik juist ook heel mooie dingen en oprechte onderlinge betrokkenheid op de sociale media."

Tollefsen en Nissen delen de analyse dat een cultuur van windowdressing wordt gevoed doordat mensen hun gedrag en identiteit te veel laten bepalen door anderen. Voor waarheid is het blijkbaar belangrijk om niet te veel naar anderen te kijken.

Nissen: "Universiteiten willen niet gewoon goed zijn, ze willen beter zijn dan de anderen. Ze willen het goed doen in de rankings, stijgen op de lijstjes. Ze meten hun eigen waarde dus af aan hun positie ten opzichte van anderen. Daar zie je weer de dominantie van de markt: je moet niet gewoon goed zijn, maar vooral beter dan de concurrent. Laat een school zich er toch op richten om een goede school voor haar leerlingen te zijn en niet om goed te scoren op lijstjes."

Tollefsen ergert zich eraan dat mensen vaak hun eigen integriteit laten afhangen van de acties van een ander: "Als hij fraudeert, is het voor mij ook geoorloofd. Of normaal. Mensen kunnen het zich niet voorstellen dat je zelf eerlijk blijft, terwijl zij dat niet naar jou zijn."

Maar als windowdressing de heersende moraal bepaalt, hoe kun je er dan aan ontsnappen? Hoe kun je daadwerkelijk oprechtheid koesteren in je leven?

Aarzelend maar onontkoombaar komen beiden hier met de kerk op de proppen. Aarzelend, omdat de onoprechtheid van de kerk zelf ze helder voor ogen staat, maar ook onontkoombaar: "Niets ten nadele van alle goede mensen die niets met de kerk hebben, maar ik merk dat in de kerk de lat net iets hoger ligt", zegt Tollefsen. "Er is simpelweg meer de behoefte om goed te doen."

Nissen: "Als de kerk het niet meer verkondigt, doet niemand het. De kerk heeft een profetische rol en moet onpopulair en zelfs moralistisch durven zijn in een neoliberale cultuur. Zoals theoloog Stanley Hauerwas zegt: 'De kerk is een tegencultuur die het geheel van de samenleving ten goede komt'. Dus als de kerk haar eigen woorden van barmhartigheid en compassie niet nakomt, valt ze des te harder. Dat geldt voor alle waardegebonden organisaties. Practice what you preach. "We moeten niet liefhebben met de mond, met woorden, maar waarachtig, met daden, zegt 1 Johannes 3:18. Was dat niet de leus van Feyenoord?"

Hoe oprecht zijn reclame-uitingen van grote merken?

theologisch elftal

Smalbrugge

De Korte

Jansen

Kalsky

Leegte

Van Vlastuin

Klapheck

Tollefsen

Van der Graaf

Borgman

Nissen

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden