Is het zo gek om te spreken van een 'buitenaardse broeder'?

Beeld EPA

Het Vaticaan zou er geen moeite mee hebben buitenaardse wezens te dopen, mochten die ooit in de ruimte worden aangetroffen - zo berichtte het Belgische weekblad Knack onlangs. In feite zou de paus zoiets vorig jaar al gezegd hebben. Als een alien hem daarom zou vragen, zou hij hij dat doen, want Jezus is er ook voor hem, aldus de paus.

Uitgebreider komt in het stuk de Argentijnse jezuïet José Gabriel Funes, het hoofd van het Vaticaanse observatorium, aan het woord. "Net zoals er op aarde een veelheid aan wezens is," aldus Funes, "kan er ook ander leven, zelfs intelligent leven, bestaan dat door God werd geschapen. Om het met de woorden van Franciscus van Assisi te zeggen: als we sommige aardse wezens als 'broeders' en 'zusters' beschouwen, waarom kunnen we dan ook niet spreken van een 'buitenaardse broeder'?"

Dat interview, in 2008 verschenen in de New York Times, en in het huisblad van het Vaticaan, de Osservatore Romano, is hoogst lezenswaardig. Geloof en wetenschap krijgen allebei het volle pond, zonder dat aan de ernst en waarheid van één van hen ook maar iets wordt afgedaan. Of Funes' ideeën 'dé' mening van het Vaticaan weergeven is de vraag, maar ze leggen onmiskenbaar gewicht in de schaal.

Theologische controverse
Tegen de achtergrond van de theologiegeschiedenis klinken ze bovendien niet onbekend. Met de ontdekking van Amerika kwam de kerk voor vragen te staan die nu, met de toenemende waarschijnlijkheid van buitenaards leven, opnieuw actueel zijn geworden. Kennelijk bestonden er mensen aan wie de hele heilsgeschiedenis voorbij was gegaan, zo moesten de 16de-eeuwse theologen vaststellen. Maar hoe was dat mogelijk, als God en zijn verlossing er voor álle mensen zijn? Of behoorden de 'indianen', in weerwil van hun uiterlijk, niet helemaal of zelfs helemaal niet tot het mensenras?

Het is vandaag de dag moeilijk de verwarring van die tijd echt te begrijpen. Natúúrlijk zijn de mensen daar net als de mensen hier, vinden wij. Elke ontkenning daarvan kan nu rekenen op een fikse portie verontwaardiging. Maar destijds was er een hoog oplopende theologische controverse voor nodig om de knoop door te hakken.

'Anders'
In 1550 stond in het Spaanse Valladolid de filosoof Gines de Sepulveda, die van gelijkheid tussen Indianen en Europeanen niets weten wilde, tegenover de dominicaan Bartolomé de las Casas, die haar juist verdedigde met argumenten die we nu cultuurrelativistisch zouden noemen. Las Casas won het pleit, maar niet zonder slag of stoot, want ook Sepulveda's argumenten (de beestachtige mensenoffers die de Indianen brengen, hun culturele en morele inferioriteit) maakten indruk.

De Frans-Bulgaarse filosoof Tzvetan Todorov heeft die controverse prachtig beschreven in zijn boek La conquête de L'Amérique. Gelijkheid of ongelijkheid zijn té massieve termen voor een beschaving die ánders is - zo concludeert hij. Niet alleen in de zestiende eeuw. De huidige discussie over gelijkwaardigheid of 'achterlijkheid' van andere culturen is nauwelijks een stap verder gekomen. En dan gaat het nog over wezens die er vrijwel gelijk uitzien als wij.

Ontmoeting met een buitenaards wezen
In de ontmoeting met buitenaards leven, waarin José Gabriel Funes zoveel 'broederlijks' ziet, kan dat nog een stuk lastiger worden. "Ik denk niet wat we ooit een Mr. Spock zullen ontmoeten", zo gaf hij onlangs toe, nadat de Nasa een 'aardachtige' planeet had ontdekt. Wie weet, heeft heeft het de vorm van een schimmel aangenomen, of van een eindeloos deinende, denkende zee. De Poolse sf-schrijver Stanislav Lem heeft zoiets een halve eeuw geleden al beschreven in zijn roman Solaris, al drie keer verfilmd, het best in 1972 door Andrej Tarkovski.

Dan wordt het ook voor Funes - en voor de paus - theologisch hachelijk. Want we kunnen dan wel zien dat dat buitenaardse leven lééft, en zelfs dat er een zekere intelligentie in huist. Maar dáármee verschilt het nog niet zoveel van het leven dat ons op onze eigen planeet omringt: onze 'aardse broeders' de vogels en de vissen, zoals Franciscus van Assisi hen noemde.

Broeders
Zelfs Franciscus heeft die dieren daarom echter nog niet christelijk willen dopen. Een enkele preek, daar bleef het bij. Daarvoor verschilden zij ook voor hem teveel van de mens zelf. Hoe vreemder zullen onze 'buitenaardse broeders' ons dan wel niet voorkomen? Je kunt het probleem waarover Sepulveda en Las Casas al kibbelden in volle hevigheid zien terugkomen, zelfs wanneer je als overtuigd atheïst niet eens aan dopen denkt.

Wie weet zal de mensheid ooit vol onbegrip terugkijken op onze komende ontmoeting met het leven in de ruimte. Want net als in de zestiende eeuw, zullen ook wij onze lotsverbondenheid met hen niet direct hebben herkend. Waarschijnlijk zien we die 'broeders' in eerste instantie zelfs glad over het hoofd. Pas daarná zal de controverse van Vallodalid zich herhalen. In andere termen en en met andere theorieën, maar met dezelfde inzet - en even ongewis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden