Déjà VuHersenletsel

Is het goed als voetballers echt hun hoofd gebruiken?

Een vakantie-voetbalkamp van de KNVB in Zeist, 1985. Met trainer Leo Beenhakker. Beeld ANP

“Kop niet als het niet nodig is”, raadde Hans Molenaars ‘Voetbalboek voor de jeugd’ in 1950 al aan. Iets meer dan één pagina wijdde hij aan de techniek die nodig was voor dit aspect van het spel. Om af te sluiten met: “Bedenk dat we het over VOETbal hebben, dus dat het koppen een ondergeschikt onderdeel blijft, al moet je dit onderdeel perfect onder de knie hebben.”

“Kop niet als het niet nodig is” gaat minder ver dan de richtlijn waarmee de Engelse voetbalbond FA deze week kwam. Kinderen onder de twaalf mogen tijdens trainingen niet meer op koppen oefenen. Voor jeugd tussen de twaalf en de zestien gaat een beperking gelden. De FA is het dan ook niet te doen om voetbal nadrukkelijk VOETbal te laten zijn, maar om de gezondheidsrisico’s.

Daar werd in 1950 nog niet bij stilgestaan. Een kleine dertig jaar geleden, in 1992, begon de discussie wel te spelen. In Trouw zei de Nijmeegse neuropsycholoog Erik Matser dat bij alle aandacht voor blessures in het voetbal hersenletsel als gevolg van koppen over het hoofd werd gezien. Niet elke bal voelde misschien als een linkse directe van een zwaargewicht, maar voetballers stonden wel wekelijks meerdere keren in het veld, terwijl boksers misschien eens in de zes weken de ring instapten.

Hersenletsel

Matser haalde Noors onderzoek van twee jaar eerder aan. Zeventig oud-voetballers van tussen de 35 en 64 jaar bleken daarin vaker hersenletsel te hebben dan amateurboksers en minder vaak dan profboksers.

Matser kreeg bijval van Dick Swaab, destijds directeur van het Nederlands Instituut voor Hersenonderzoek. “Zo’n bal heeft al een enorme snelheid voor hij geraakt wordt. Ik ben ervan overtuigd dat bij die groep meer aan de hand is dan we nu weten.”

Andere deskundigen vonden Matsers waarschuwing paniekzaaierij. Er was niet eens Nederlands onderzoek. En werd er in Noorwegen niet veel meer gekopt? “Ik vind het allemaal wat ver gezocht. Enorm speculatief ook”, meende Frank Backx, sportarts aan het Nederlands Instituut Sport en Gezondheid op Papendal. “Laat hem eerst maar eens het logische verband aantonen tussen die littekens in de hersenen en de klachten op het gebied van geheugen, aandacht en concentratie.”

Tijdens het EK van die zomer werd er niet minder gekopt dan anders. In de voor Nederland meest gedenkwaardige wedstrijd van dat toernooi, de 3-1 overwinning tegen Duitsland in de poule, scoorden Ruud Gullit en Dennis Bergkamp met het hoofd.

Spelen met een beschermende hoofdkap?

Tijdens het minisymposium ‘Hersenletsel in de sport’ in het ziekenhuis van Geldrop in oktober 1992 haalde Matser een voorbeeld van datzelfde EK aan om zijn betoog te onderstrepen. Tijdens de wedstrijd Duitsland-Schotland verklaarde een Duitse speler na een kopduel met een tegenstander tien minuten last te hebben gehad van geheugenverlies. Een bokser had een maandenlang boksverbod opgelegd gekregen, zei Matser. Maar de Duitser stond drie dagen later weer gewoon in het veld. De Amerikaanse neuroloog Barry Jordan suggereerde zelfs quasi-serieus spelen met een beschermende hoofdkap.

Het symposium sneeuwde wat onder bij alle nieuws over de Bijlmerramp een dag eerder, maar dat belette Volkskrant-columnist en oud-profvoetballer Jan Mulder er niet van om er een week later op terug te komen in een badinerend stuk. Wat waren de financiële belangen van Matser, Jordan en Cees-Rein van den Hoogenband, chirurg en clubarts van PSV (én vader van zwemmer Pieter)?

“Zijn er vrouwen in het spel?”, schreef Mulder. “Zit Europa hier achter? Willen Matser en Van den Hoogenband naar Straatsburg? Brussel? Of is er weer een slag te slaan met een of andere kopbrace, neksteun, hersenbak, handig plastic schedeldak, in een seconde aan te brengen voorhoofdbalk, kruinparachute of fontanelpan in moderne verpakking?”

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden