Is het gedaan met het succesverhaal Emile Roemer?

Diederik Samsom en Emile Roemer in de Rode Hoed in afwachting van het verkiezingsdebat.Beeld anp

Sinds Emile Roemer afgelopen zondag niet uit de verf kwam in het lijsttrekkersdebat van RTL, lijkt de afbladdering de SP-leider in haar greep te krijgen. Samsom won, Roemer verloor, aldus een kijkersonderzoek na het debat. Een boodschap die al de hele week doorklinkt in de media.

Wie de recente geschiedenis van verkiezingen in Nederland kent, weet dat een eenvoudig onderzoekje na een tv-debat zo onschuldig niet is. Vraag het Job Cohen, Wouter Bos of Gerrit Zalm. Een peiling, hoe klein de groep respondenten ook is, heeft invloed op de toon van de berichtgeving in de media, en daarmee op kiezers waarna we weer bij de peilingen uitkomen, totdat de verkiezingsuitslag uit de bus rolt.

Bos - Zalm
In zijn boek 'Wat 93,7 procent van de Nederlanders moet weten over opiniepeilingen' schrijft Will Tiemeijer over de beslissende invloed van peilingen op het verloop van verkiezingen. Als voorbeeld noemt hij de campagnes in 2003. Het verhaal van die verkiezingen was de opkomst van PvdA-leider Wouter Bos en de teloorgang van VVD-lijsttrekker Gerrit Zalm. Dat verhaal ontstond na het eerste lijsttrekkersdebat op RTL 4. In de ring stonden naast Bos en Zalm Jan-Peter Balkenende en Jan Marijnissen. Na afloop va het debat wezen de commentatoren Bos aan als winnaar terwijl toenmalig premier Balkenende de meeste kritiek kreeg. De meningen over Zalm en Marijnissen liepen uiteen.

Het venijn van dat debat school hem in het nieuws van de dag daarop. RTL Nieuws presenteerde een enquête waaruit bleek dat ruim 40 procent van de kijkers Bos aanwezen als de grote winnaar. Zeker zo belangrijk: 53 procent zag in Zalm de grote verliezer. De VVD had opnieuw een probleem met de eigen lijsttrekker, zei parlementair journalist Frits Wester.

De NOS nam het nieuws van RTL over en daarmee was de toon definitief gezet. Aandacht voor de inhoudelijk kanten van het debat was er niet. De peiling, met Bos als winnaar en Zalm als verliezer, dat was het nieuws.

Hapklare brok
Iets vergelijkbaars gebeurde deze week na, alweer, het eerste televisiedebat op RTL. Inhoudelijk was er het discussiepunt of de eigen bijdrage bij de VVD nu wel of niet werd verhoogd, maar de hapklare brok van het debat was toch dat Samsom de winnaar was en Roemer de verliezer. Die boodschap wordt telkens herhaald, in kranten, op radio en televisie, op internet en natuurlijk op het medium dat dol is op hapklare brokken; de sociale media. Verschijnt een nieuwe peiling, dan wordt altijd gerefereerd aan het verloren debat van Roemer.

Bos - Balkenende
Ook in 2006 speelden peilingen een cruciale rol. Ditmaal waren de rivalen Bos en Balkenende. Peilingen lieten een dalende trend zien voor de PvdA terwijl het CDA langzaam steeg. Toen Balkenende zijn rivaal Bos in de peilingen passeerde, braken voor de PvdA de dijken. Bos kreeg het etiket van verliezer, Balkenende was de comeback-kid, een label dat RTL dit jaar op Diederik Samsom plakte, al moet hij op links nog wel Emile Roemer voor zich dulden.

Met het etiket van verliezer kon Bos zich niet meer profileren op de eigen onderwerpen. De sfeer rond Balkenende daarentegen werd er alleen maar feestelijker op. De uitkomst is bekend. Bos eindigde met 33 zetels (vandaag de dag goed om als grootste partij uit de bus te komen) ruim achter de 41 zetels voor de christendemocraten.

Cohen - Rutte
Verser in het geheugen liggen de campagnes van 2010. Wie herinnert zich niet het triomfantisme binnen PvdA-kringen toen droomkandidaat Job Cohen eindelijk bereid bleek de nieuwe premier van Nederland te worden? De verkiezingen waren slechts een formaliteit, aldus de peilingen.

De omslag volgde al snel na Cohens eerste televisie-optredens. Net als dit jaar organiseerde RTL in 2010 een debat met de lijsttrekkers van de grootste vier partijen (de vier grootste in de peilingen, wel te verstaan). Cohen stond tegenover het trio Rutte, Balkenende en Wilders. Met hun gezamenlijke aanvallen op de PvdA-lijsttrekker leken zij al voor te sorteren op de toekomstige samenwerking.

Kijkersonderzoek wees Rutte aan als winnaar, gevolgd door Cohen. Geen slechte score, zou je zeggen. Maar waar Rutte, Wilders en Balkenende de rechtse stemmen met zijn drieën moesten delen, daar had Cohen het alleenrecht op links. Dat hij het debat niet won, werd gezien als een forse nederlaag. Zorgen binnen de PvdA na slechte score in debat, was het nieuws.

Eerder had Cohen al slechte kritieken gekregen na een debat op Radio 1. Onze parlementaire redactie constateerde dan ook dat 'niet de voorstellen die verschillende partijen doen, maar de vraag of Job Cohen een lijsttrekkersdebat tot een goed einde kan brengen steeds meer centraal staat in de verkiezingscampagne'. Net als Bos vier jaar eerder, kreeg Cohen geen kans meer het verhaal van zijn partij te verkopen. Zo bezien was het nog een wonder dat de partij van de hakkelende man zonder cijferkennis als tweede de verkiezingen beëindigde.

Voor Roemer leek er lange tijd geen vuiltje aan de lucht. Hij kon zich profileren op 'eerlijk en sociaal', leek niet te kunnen verliezen. De 'over-my-dead-body' uitspraken leken hem niet te raken. Een eenvoudige peiling onder kijkers van het RTL-debat doet dat wel. Roemer is geraakt in zijn onoverwinnelijkheid, iets wat doorklinkt in de media, kiezers beïnvloedt en voor dalende peilingen zorgt, met als risico dat de selffulfilling prophecy de rest doet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden