Is het einde van IS nabij?

In een verbazingwekkend tempo heeft Islamitische Staat grote delen van Syrië en Irak veroverd. Maar de opmars lijkt gestuit en intern lopen de spanningen op. De toekomst van het kalifaat is onzeker.

Met een paar honderd strijders een miljoenenstad innemen: het is de droom van iedere strijdmacht. Het overkwam Islamitische Staat (IS) deze zomer. In een zes dagen durende 'blitzkrieg' veroverden de jihadisten grote delen van Irak, met als bekroning de inname van de stad Mosul. Niet sinds de nederlaag tegen Israël in 1967 - ironisch genoeg ook wel bekend als de 'Zesdaagse Oorlog' - werd een Arabisch leger verpulverd en vernederd in zo'n korte tijd.

Op 10 juni 2014 werd het 'Islamitische Kalifaat' uitgeroepen. De mythologisering van IS volgde, geholpen door de beelden van Iraakse militairen die met de staart tussen de benen - of beter gezegd, met de broek op de enkels - op de vlucht sloegen. Het Iraakse leger, waar de Amerikanen meer dan 25 miljard dollar in hadden geïnvesteerd, spatte uiteen. Niets leek de expansie van het kalifaat nog in de weg te staan.

Duizenden moslims vanuit de hele wereld, veelal verleid door het spectaculaire succes, sloten zich aan bij IS. De groepering zag haar ledental verdrievoudigen in minder dan twee maanden tijd. Hoofdstad Bagdad leek binnen handbereik, en de jihadisten vertelden openlijk over hun plan om Rome in het islamitische kalifaat onder te brengen. IS-kalief Abu Bakr al-Bagdadi, de man die deze droom moet verwezenlijken, kon weleens uitgroeien tot de soennitisch-islamitische evenknie van Lenin, Mao, Castro en Khomeini - leiders die politieke structuren ten val brachten en de wereldorde op haar grondvesten deden schudden.

Maar zover zal het waarschijnlijk niet komen. De jihadisten staan er slecht voor. Het Iraakse leger, gesteund door hordes sjiitische strijders en Iraanse adviseurs, staat weer op zijn benen. Met de huidige omsingeling van IS-bolwerk Tikrit toont het zelfs aan dat het leger weer stappen kan maken - de val van de stad lijkt onafwendbaar. Ondertussen banen Koerdische strijders in Noord-Irak zich met westerse wapens en luchtsteun een weg in IS-gebied.

In het naburige Syrië hebben Koerdische strijders de jacht geopend op hun vroegere belege-raars. Daarnaast hoopt het Syrische leger, dat in de zomer zware klappen incasseerde van IS, de herverovering van de belangrijke stad Deir-Ezzor te voltooien in een aantal maanden.

undefined

Afrekeningen

IS staat nog overeind, maar zijn toekomst is onzeker. Nog bedreigender dan de aanvallen van buitenaf, zijn de inwendige scheurtjes. Volgens recente berichten rommelt het binnen de jihadistische gelederen. Steeds meer strijders nemen de wijk en het aantal interne afrekeningen stijgt. En dan zijn er concurrerende bewegingen die hun fuiken klaar hebben gezet om ontevreden strijders met desertiegedachten op te vangen.

Bovendien is ook het wantrouwen tussen Syrische en Iraakse jihadisten en hun buitenlandse strijdmakkers groter dan ooit. De buitenlanders worden uitgezonden naar de rustige steden, waar zij leven in relatieve welvaart. De Syriërs en Iraakse jihadisten zijn belast met de verdediging van het gevaarlijke platteland, in ruil voor een schamel inkomen. Volgens recente berichten van The Washington Post zijn er al onderlinge gevechten uitgebroken tussen 'inheemse' en 'uitheemse' jihadisten.

De laatste audio-boodschap van IS-woordvoerder Mohamed al-Adnani laat zien dat de groepering nu twijfelt aan haar eigen onsterfelijkheid: "O soennieten, als Islamitische Staat wordt gebroken, dan is er hierna voor jullie geen Mekka of Medina meer (de heiligste plekken van de islam, red.)." Niet eerder sprak IS de mogelijkheid van een nederlaag expliciet uit. Zoals iedere strijder gedood kan worden, kan iedere organisatie worden ontmanteld of tegen zichzelf uitgespeeld worden: IS lijkt daarin geen uitzondering.

Een ander probleem waarmee IS kampt is het aantal strijders. Volgens de hoogste schatting beschikt IS nog over ruim 50.000 strijders. De beweging is daarmee groter dan de meeste van haar concurrenten. Toch staat dit aantal niet in verhouding tot haar potentiële macht. IS regeert over miljoenen mensen, maar strijd met enkele tienduizenden. Bovendien komt een groot deel van de strijders uit andere gebieden dan die waarover het heerst.

Wie de halve wereld tegen zich heeft en miljoenen mensen moet regeren, heeft aan tienduizenden strijders niet genoeg. IS heeft minstens het tienvoudige aantal strijders nodig om zijn doelen in Irak en Syrië te verwezenlijken.

Ondanks alle mogelijkheden van sociale media, kan IS zelfs lang niet zoveel mensen op de been krijgen als de grote revolutionairen uit de vorige eeuw. En dat is ook niet verwonderlijk: Abu Bakr al-Bagdadi belooft de burgers geen rechten, maar nieuwe plichten.

Anders dan de slogans van Mao ('bedien het volk'), Lenin ('land, vrede, brood'), Ho Chi Minh ('geboren uit het volk, vechtend voor het volk') en zelfs Khomeini ('vrijheid en onafhankelijkheid'), rept IS met geen woord over rechten noch over het volk. Zijn slogan gaat over de groep zelf: 'blijvend en groeiend'.

Het leven in het 'islamitische kalifaat' valt de burgers dan ook zwaar. De groepering is kundig in de strijd, maar minder bekwaam in besturen. In de steden staat de economie nagenoeg stil, mede als gevolg van mismanagement en het verlies aan olie-inkomsten. Het culturele en sociale leven vindt binnenskamers plaats of slechts in de moskee.

In Oost-Syrië is de situatie zelfs zo slecht dat IS-strijders regelmatig het doelwit zijn van de bevolking. Enkele tientallen jihadisten zijn in de afgelopen maanden ontvoerd door burgers en op wrede wijze omgebracht. In de regio Deir-Ezzor werd onlangs het hoofd van een Egyptische IS-commandant aangetroffen. Zijn beulen lieten een sigaret achter in zijn mond met daarbij een briefje waarop stond: "Dit is het kwaad, beste sjeik".

Hoewel de grote massa in het Midden-Oosten onaangeroerd blijft, heeft IS een toegewijd leger tot zijn beschikking. IS verleidt strijders met de belofte van het paradijs, maar ook met 'aardse' geneugten, zoals macht, wraak en rijkdom: "We willen Parijs vóór Rome (veroveren, red.) en vóór Spanje, en daarna zullen we jullie levens vergallen, het Witte Huis vernietigen, de Big Ben en de Eiffeltoren." Hoe meer weerstand wordt overwonnen, hoe groter de euforie onder de strijders.

Dit was ook wat de Duitse journalist Jürgen Todenhöfer in december waarnam toen hij het 'islamitische kalifaat' bezocht. Hij bespeurde een 'bijna extatisch enthousiasme' onder de jihadisten. De strijders verlangen naar martelaarschap en beschikken over een explosieve energie en geestkracht. In deze roes, zetten zij de meest spectaculaire acties op touw en tonen zij hun mentale superioriteit ten opzichte van hun vijanden.

undefined

Lange adem

Er is alleen een groot nadeel: euforie is een tijdelijke gemoedstoestand. De Pruisische generaal Carl von Clausewitz, de vader van de moderne krijgskunde, wees op de schaduwzijde van een 'opgewonden, licht ontvlambare' strijdmacht. De strijders hebben in het begin weliswaar het 'voordeel van hun impulsen', zo schreef hij, maar op de lange termijn zijn deze juist schadelijk voor de zaak. Met de 'snelle gemoedsbewegingen is het dubbel zo moeilijk om geestesevenwicht te behouden', terwijl oorlog altijd een kwestie is van de lange adem.

Met het uitblijven van succes, kan de extase bij IS niet lang standhouden. De komst van duizenden jonge moslims in Syrië en Irak ná de spectaculaire inname van Mosul, wijst erop dat zij waarschijnlijk kwamen voor de eindsprint en bij het uitroepen van het kalifaat nog een acte de présence konden geven.

Maar de strijd is verre van voltooid. IS ondervindt nu schade van zijn uitgesproken ambities: de groepering wil een wereldrijk stichten, maar loopt al met zijn hoofd tegen de muur in het verzwakte Irak, en bleek zelfs niet opgewassen tegen de legerloze Koerden in Syrië.

Uit de toegenomen deserties blijkt dat veel IS-strijders niet beschikken over de marathon-instelling, die nodig is voor de overwinning. Het is onzeker of de buitenlandse jihadisten, die veelal zijn opgegroeid in een stedelijke omgeving, bestand zijn tegen langdurige ontberingen, laat staan bereid zijn die te ondergaan. IS zet hen daarom ook meestal niet in op het gevaarlijke platteland, maar in de steden.

De kalmte in de steden is tegelijkertijd ook verraderlijk. De verovering van Mosul verliep zonder verzet van de inwoners, maar de nieuwe heersers konden niet rekenen op een massale ontvangst - bijna de helft van de inwoners sloeg op de vlucht voor IS. De vraag is of de inwoners die zich gemakkelijk lieten overheersen, de huidige machthebbers niet net zo snel zullen verlaten wanneer het Iraakse leger voor de poorten van de stad staat.

De Iraakse luchtmacht wierp deze week alvast 2 miljoen pamfletten over Mosul om de bevolking voor te bereiden op een eventuele machtsovername. Op de briefjes stond geschreven: "De dag waarop jullie gewacht hebben, die van de bevrijding, is nabij. Het is tijd om de ongelovigen van IS te verdrijven van jullie heilige grond."

Van een machtswisseling in Mosul is nog lang geen sprake. Daarvoor is het Iraakse leger nog te zwak. Maar tevens is het onzeker of IS, om zijn eigen slogan te citeren, wel kan 'blijven' zonder te 'groeien'.

IS probeert de harde klappen in Syrië en Irak te ondervangen door nieuwe afdelingen op te zetten in Noord-Afrika. Ook is het vorige week een bondgenootschap aangegaan met de Nigeriaanse terreurbeweging Boko Haram. Hierdoor ontstaat al gauw het beeld dat de groep nog groeiende is, en leidt het de aandacht af van de verliezen in Irak en Syrië.

De uitwaaiering van de organisatie biedt geen soelaas voor de fundamentele problemen van IS: noch in Noord-Afrika noch in Nigeria staan de mensen in de rij om zich aan te sluiten bij de jihadisten. Hun doctrines zijn net als die van IS met onschuldig bloed bespat. Mogelijk is de verwensing van IS aan zijn vijand - en tevens de titel van zijn laatste audioboodschap - een voorteken van wat de groepering zelf te wachten staat: 'Sterf in je woede'.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden