Is Heidegger nog leesbaar?

antisemitisme | In het Filosofisch Elftal analyseren twee denkers een actuele vraag. Uit een briefwisseling blijkt Martin Heidegger nog racistischer dan gedacht. Heeft dat consequenties?

Omstreden wegens zijn nazisympathieën was hij allang, Martin Heidegger (1889-1976), de Duitser die algemeen beschouwd wordt als een van de belangrijkste denkers van de twintigste eeuw. Maar het beeld wordt steeds donkerder.

In 2014 bleek uit de publicatie van de 'Schwarze Hefte', een reeks denkdagboeken, dat de filosoof nooit enige morele verontwaardiging getoond heeft over de Jodenvervolging die onder zijn neus plaatsvond. Uit een recent gepubliceerde briefwisseling tussen hem en zijn broer Fritz Heidegger (1930-1949) spreekt zijn grote bewondering voor Hitler als staatsman, het geloof dat het Duitse volk voor een grootse verandering staat en onverholen antisemitisme.

Wat betekent dit voor Heidegger als filosoof? Blijft zijn werk even leesbaar en relevant?

Gert-Jan van der Heiden, hoogleraar metafysica aan de Radboud Universiteit te Nijmegen: "Gaat dit over de verhouding tussen iemands leer en leven? Dat lijkt me het onderwerp voor een biografie, maar niet per se een filosofische kwestie. Een filosofische vraag zou kunnen zijn: werken de keuzes die Heidegger in zijn leven maakte door in zijn ideeën en zo ja hoe? Het feit dat hij in zijn leven dingen niet goed gedaan heeft, betekent nog niet dat hij het filosofisch niet goed gezien heeft."

Marli Huijer, Denker des Vaderlands, hoogleraar publieksfilosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam: "We kunnen onmogelijk alle boeken van filosofen die niet voorbeeldig geleefd hebben terzijde schuiven. Die één-op-één relatie tussen leer en levenswijze, tussen wat je zegt of schrijft en wat je doet, kennen we uit de Griekse filosofie. Vooral de cynici waren er goed in. Maar dat is eerder regel dan uitzondering, filosofen zijn over het algemeen net mensen. Zelfs als Heideggers filosofie de nationaal-socialistische kijk op de wereld rechtvaardigt, blijft het de vraag of je zijn werk daarom niet zou moeten lezen. Volgens Rudiger Safranski zag Heidegger de filosofie als een politieke factor. De filosofie moest de mensen uit de grot van Plato bevrijden, om ze 'het zijnde in zijn geheel' te laten zien en ze te verlichten. De kracht om zo'n omwenteling voor elkaar te krijgen herkende hij bij de nationaal-socialisten."

Van der Heiden: "De discussie over het nationaal-socialistische gehalte van Heidegger is al begonnen toen hij nog leefde. Het debat herleeft nu weer in alle hevigheid, vooral in Duitsland, waar een van 's lands grootste denkers elke keer weer een beetje dieper verbonden blijkt met het duisterste deel van het verleden. Als je het debat overziet, zijn er twee extreme posities: 'We moeten Heidegger voortaan negeren' en 'Het viel wel mee, zo fout was hij niet'.

"Het eerste - hem negeren - is eigenlijk onmogelijk, omdat hij zo diepzinnig en invloedrijk is als denker. Dat een vooraanstaande Duitse filosoof als Markus Gabriel gezegd heeft dat we Heideggers werk na het vroeg in zijn leven verschenen hoofdwerk 'Sein und Zeit' voortaan maar moeten vergeten, is dan ook een even schandalige als onzinnige opmerking.

"Maar Heideggers foute keuzes vergoelijken is ook allang geen optie meer, als het dat ooit al was. Nee, de enige manier om onszelf zijn kostbare inzichten niet te weerhouden en de geschiedenis recht te doen, is om zijn werk te blijven bestuderen. In het volle besef dat Heidegger sympathiseerde met een verwerpelijke ideologie. Kunnen we in zijn theorieën ook aanwijzen waar het misging? Franse denkers als Emmanuel Levinas en Jean-Luc Nancy hebben dat gedaan; Levinas stelt dat Heidegger niet in staat was om het appèl dat 'de ander' op ons doet, werkelijk te zien en te beantwoorden. Als je Heidegger zou verzwijgen, zou je sowieso niets wijzer worden."

Huijer: "We kunnen hierin een voorbeeld nemen aan de filosofen vóór ons, denkers die we overigens niet kunnen begrijpen zonder ook Heidegger te lezen. Heidegger werd opgeleid door de Joodse filosoof Edmund Husserl, grondlegger van de fenomenologie. De eerste druk van 'Sein und Zeit' was aan Husserl opgedragen. In de jaren dertig liep hun vriendschap stuk. De eveneens Joodse filosofe Hannah Arendt reageerde woedend toen ze in Amerika vernam dat Heidegger, bij wie ze gestudeerd had, zich van Husserl en ander Joodse collega's distantieerde. Ze achtte Heidegger verantwoordelijk voor de dood van Husserl in 1938: hij zou diens hart hebben gebroken. Toch heeft ze na de oorlog weer contact met Heidegger gezocht. Ook andere Joodse denkers als Karl Jaspers en Martin Buber namen na de oorlog contact met hem op. En tegelijkertijd dachten ze tegen hem in.

"Buber laat zien dat liefde, vriendschap en de waarde van het relationele vrijwel ontbreken in Heideggers werk. Volgens Buber is de mens van Heidegger een eenzame stakker, die niet in de alledaagse wereld kan leven. Want hij moet op de hoogste trede komen van het 'ten dode zijn' (sein zum Tode), om zich te realiseren dat zijn eigen dood zijn grootste potentie is. En wat treft hij dan aan? Enkel 'de planken van het zelf', spot Buber, wat me een verwijzing naar de doodskist lijkt.

"Ook Arendt verzet zich in haar werk tegen Heideggers 'ten dode zijn' en plaatst daar het begrip 'nataliteit' tegenover; het idee dat elke geboorte iets werkelijk nieuws in de wereld brengt. De liefde voor de medemens en de wereld komen bij haar centraal te staan. Tegelijkertijd nam ze, toen ze in 1950 voor haar werk in Duitsland was, het initiatief om hem weer te ontmoeten. Ze zocht hem met veel aarzeling thuis op en beschreef in brieven dat ze vooral veel reserves had tegenover Heideggers vrouw, in haar ogen een domme nazi. En ze was opnieuw onder de indruk van Heideggers enorme filosofische kennis en enthousiasme. Ze bleven contact houden, steeds met veel ambivalente gevoelens. Ik denk dat dit ons nog steeds een prachtig voorbeeld stelt."

Ingrid Robeyns

Thierry Baudet

Alicja Gescinska

Robin van den Akker

Paul van Tongeren

Frank Ankersmit

Désanne van Brederode

Paul Teule

Bas Haring

Gert-Jan van der Heiden

Marli Huijer

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden