Filosofisch Elftal

Is Geert Wilders antidemocratisch?

Geert Wilders tijdens zijn strafzaak. Beeld anp

In het Filosofisch Elftal analyseren twee denkers een actuele vraag. De strafzaak tegen Geert Wilders gaat door. Is dat een onderdeel van een gezond democratisch correctiemechanisme?

De strafzaak tegen Geert Wilders gaat door, besloot de rechtbank vorige week. Wilders zelf ziet hierdoor de rechtsstaat ten onder gaan, voor anderen is het juist een bewijs van het zelfreinigende vermogen van de democratie.

Bastiaan Rijpkema (1987), die vandaag debuteert in het Filosofisch Elftal, is gepromoveerd op de vraag hoe een democratie zich kan verweren tegen antidemocraten. Hij studeerde rechten en rechtsfilosofie in Rotterdam en Leiden. Onlangs won hij de Prinsjesboekenprijs 2016, voor de handelseditie van zijn proefschrift 'Weerbare democratie.'

Bastiaan Rijpkema, rechtsfilosoof en universitair docent aan de Universiteit Leiden: "Zodra de politiek de rechtszaal binnenkomt, maakt zich begrijpelijkerwijs een bepaalde zenuwachtigheid meester van de rechtelijke macht. Alle machten worden geraakt. Wilders is onderdeel van de wetgevende macht en de rechterlijke macht moet vonnissen.

Via het Openbaar Ministerie is er een link met de uitvoerende macht. Dat het een precaire bedoening is, bleek al direct: de rechtbank Den Haag zette rechters op deze zaak die geen lid zijn van een politieke partij. Een onverstandige keuze. Ik denk dat de rechterlijke macht zichzelf hiermee in de vingers snijdt, ze impliceert dat het lidmaatschap van een politieke partij voor rechters problematisch is.

Bastiaan Rijpkema Beeld Trouw

Afkeuring

"Dan de hoofdvraag - of deze zaak wel in de rechtszaal thuishoort. Als algemene regel geldt dat de vrijheid van meningsuiting de democratie juist dient. Die moet je zo ruim mogelijk houden. Het antwoord op Wilders is niet de rechtszaal, maar de breed gedragen afkeuring die volgde op zijn uitspraken."

Paul Teule, econoom en filosoof, docent aan de Universiteit van Amsterdam: "Ik vind het terecht dat Wilders als politicus wordt aangeklaagd op verdenking van aanzetten tot haat. Bovendien: iemand aanklagen is nog niet hetzelfde als iemand veroordelen. Er is voldoende aanleiding om Wilders' uitspraken eens grondig te wegen, dat heeft de rechtbank nu al erkend door de zaak te gaan behandelen. Politici staan niet boven de wet."

Rijpkema: "Vanuit de theorie van de 'weerbare democratie' is er heel wat nodig voordat je ingrijpt. Een weerbare democratie komt pas in actie wanneer antidemocratische geluiden zich verenigen en laat de vrije meningsuiting ongemoeid, zolang er niet wordt opgeroepen tot geweld. Democratie wordt wezenlijk gekenmerkt door zelfcorrectie.

Besluiten die bij meerderheid genomen zijn, kunnen worden teruggenomen door nieuwe, andere meerderheden. Dat zelfcorrigerende vermogen berust op drie pijlers: verkiezingen, politieke concurrentie en een grote vrijheid van meningsuiting. Als deze kern overeind blijft, mogen partijen verder elk voorstel doen, elk besluit is dan immers terug te draaien."

Tekst loopt door onder afbeelding.

Geert Wilders tijdens zijn strafzaak. Hij wordt vervolgd voor het aanzetten tot haat, discriminatie, belediging en uitlokking. Beeld anp

Verharding

Teule: "Ik zie geen hard onderscheid tussen Wilders' uitspraken en oproepen tot geweld. Als je voortdurend de intolerantie voedt, bijvoorbeeld door een zaal op te hitsen met 'minder, minder', dan breng je geweld steeds een stapje dichterbij. Als je almaar muntjes in een automaat blijft gooien, gaat die een keer uitkeren. De verdediging zegt: Wilders doet deze uitspraken al jaren en dus is het vreemd om hem nu ineens te vervolgen. Ik denk dat het feit dat hij die uitspraken al jaren doet, juist een extra reden is voor vervolging. Er zit ook een lijn van verharding in zijn uitspraken."

Rijpkema: "Die lijn herken ik ook. De voorstellen en uitspraken van de PVV vormen inmiddels een zorgwekkend lijstje. De Koran verbieden, de 'kopvoddentax', de oproep tot verzet in het vluchtelingendebat, later uitgelegd als vreedzaam verzet, het 'nepparlement' en het spreken over een 'revolte' als de PVV bij verkiezingswinst genegeerd wordt. In het laatste verkiezingsprogramma moeten alle moskeeën dicht en eerder moesten moslims uit het leger worden geweerd.

Populisme

Rechtsstatelijk onhoudbaar is het al, antidemocratisch nog niet: de democratische zelfcorrectie blijft voorlopig onaangetast. Het consequente onderscheid op geloof dat de PVV maakt, in combinatie met de structurele geringschatting van de parlementaire democratie, betekent echter wel dat democratische alertheid geboden is. We zouden onze aandacht moeten verleggen: van de individuele uitspraken van Wilders, naar de richting waarin zijn partij als geheel zich ontwikkelt."

Teule: "Ook dat onderscheid tussen democratie en rechtsstaat zou ik niet zo maken. Dat zelfcorrigerende vermogen van de democratie zit volgens mij niet alleen in de politieke instituties, maar in alle mechanismen waarmee burgers elkaars gedrag corrigeren en hun onderlinge meningsverschillen oplossen. Het zit niet alleen in verkiezingen of referenda, maar ook in de wetenschap, de journalistiek, en in de rechterlijke macht. En dat is precies waar het bij de PVV aan schort: de bereidheid om zich te laten corrigeren. Om in te schikken.

"Het is als met Trump, die de media en het politieke proces voortdurend verdacht maakt wanneer hij zakt in de peilingen. Hij belooft zelfs Hillary Clinton in de gevangenis te doen. Pure eigenrichting. Het is de kern van populisme: 'Ik vind iets, en alle mechanismen die dat ondergraven, moeten aan de kant'. Terwijl het juist die mechanismen zijn waar onze vrijheden, ook die van Trump en Wilders, van afhangen. Nadat Wilders bij de vorige rechtszaak werd vrijgesproken, zei hij: 'Keurige jongens, die rechters'. Dus in zijn ogen is de vraag of de institutie deugt, afhankelijk van de vraag of hij gelijk krijgt. Zo zet Wilders de bijl aan de wortel van de rechtsstaat én de democratie.

"Het is helemaal niet zo dat hij via deze strafzaak gemuilkorfd wordt, of dreigt te worden, zoals het hij het zelf graag samenvat. Zijn vrijheid van meningsuiting blijft volledig in tact, ook na een eventuele veroordeling. Sterker nog, met de aandacht die hij krijgt, zou je kunnen zeggen dat Geert Wilders de persoon is met de grootste vrijheid van meningsuiting van Nederland."

Paul Teule Beeld Trouw
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden